Vaxhibi (ligji obligativ) dhe llojet e tij

VAXHIBI (LIGJI OBLIGATIV) DHE LLOJET E TIJ

            Definicioni i vaxhibit:

            Vaxhib është ajo kur Ligjvënësi kërkon kryerjen e veprimit nga i ngarkuari me kërkesë absolute, që do të thotë se kërkesa ka elemente, të cilat tregojnë që kryerja e veprimit është e patjetërsueshme.

 Me fjalë tjera: Është ajo kur Ligjvënësi kërkon që veprimi të kryhet në mënyrë të domosdoshme, pa marrë parasysh nëse ajo kërkesë vjen nga vet forma e fjalisë apo nga faktorët përcjellës të tij.

Definicioni i vaxhibit ka specifikën (që do të thotë dallohet nga ligjet tjera me formën e paraqitjes së saj). E, ajo është: vepërkryerësi lavdërohet, ndërsa moskryerësi i qëllimshëm nënçmohet49.

Vaxhibi mund të definohet:

– ose nëpërmjet formës urdhërore, si fjala vjen: “Faleni namazin dhe jepeni zekatin”,

ose nëpërmjet foljes në kohën e kaluar me “Lamin” urdhëror”, si fjala vjen: “Dhe le të ketë shpenzuar me mundësi, sa i ka mundësitë e tij”;

-ose nëpërmjet foljes, si p.sh: “Ju është bërë obligim agjërimi”;

ose edhe nëpërmjet formave tjera, të cilat përdoren në gjuhën arabe, të cilat kërkojnë kryerjen e veprimit në formë të prerë, siç është rasti: “Për Allahun është bërë obligim për njerëzit të kryejnë haxhin në shtëpinë e shenjtë”, e të ngjashme.

            Ligji (dispozita) i vaxhibit (ligjit obligativ)

            Dispozita e ligjit obligativ është se veprimi patjetër duhet të kryhet: kryerësi shpërblehet, ndërsa moskryerësi dënohet; kush nuk e pranon, llogaritet pabesimtar, sepse është e argumentuar me argument të qartë dhe të sigurt.

            Mënyra se si Hanefijtë e klasifikojnë vaxhibin          

            Te shumica absolute e dijetarëve, veprimi i cili quhet vaxhib quhet edhe farz, sepse, ashtu siç cekëm më lart, “vaxhib” është shprehja prej fjalëdrejtimit të Ligjvënësit, që nëse nuk kryhet, pra, moskryerja, shkakton mallkimin sipas sheriatit. Mirëpo, edhe në farz është e njëjta çështje50.

            Ndërsa hanefijtë deklarojnë:

Farz është ligji i vendosur me argument të qartë, të sigurt dhe pa kurrfarë dyshimi, si, fjala vjen: pesë shtyllat e islamit, të cilat janë vërtetuar me Kur’anin Fisnik, apo ajo çka është vendosur me sunet të shumë rrugëve apo të disa rrugëve, siç është leximi i Kur’anit në namaz. Ndërsa:

– Vaxhib është ligji i vendosur me argument të pasigurt, ku ka një dozë dyshimi, si p.sh: sadakatul fitri, namazi i vitrit, namazi i bajrameve; të gjitha këto janë obligime me argument të pasigurt, pra me hadith të një rruge të transmetimit51.

            Disa dijetarë, si Amidiu dhe Raziju thonë: “Dallimi në mes të shumicës absolute të dijetarëve dhe hanefijëve është vetëm dallim teorik gjuhësor, pra tekstual. Vetëm se hanefijtë, në praktikë, kanë paraparë disa elemente të fikhut, të cilat nuk janë tek dijetarët tjerë, e ato janë:

– Sa i përket anës ligjësore: ai i cili mohon farzin, llogaritet pabesmitar, ndërsa ai i cili mohon vaxhibin, nuk llogaritet pabesimtar.

-Sa i përket anës së gjurmëve të fikhut, hanefijtë thonë: “Mosleximi i Kur’anit në namaz e prish namazin, sepse kështu është urdhri kur’anor: “Dhe lexoni atë që është më së lehti për ju, prej Kur’anit”. Ndërsa mosleximi i suretul Fatiha është argumentuar me një rrugë hadithore (haberul vahid), pra nëpërmjet hadithit: “Nuk ka namaz ai i cili nuk lexon “suretul Fatiha52. E kjo nuk është e sigurt.

 Unë i jap prioritet mendimit të shumicës absolute të dijetarëve, sepse mospajtimi i rrugëve dhe vërtetimit të vaxhibeve, në aspekt të fortësisë apo dobësisë, nuk kërkon kundërshtimin e vet vaxhibit nga aspekti se ai veç është vaxhib. Ligjvënësi e ka përdorur shprehjen farz edhe për vaxhibin në ajetin Kur’anor: “Dhe atij të cilit iu është bërë farz haxhi”, që do të thotë: “Dhe atij të cilit iu është bërë vaxhib haxhi”. Të gjithë dijetarët (ixhmai) janë pajtuar se fjala “farz” është përdorur për namazin dhe vlefshmërinë e tij, kur kanë thënë: “Kryeje farzin e Allahut.” Fjala “farz” nuk është përdorur në kuptimin alegorik, por në kuptimin e drejtë.

            Përpos kësaj, ky dallim është i papranuar, sepse për një veprim nënkupton dy ligje : Njëra për ne, e tjetra për sehabiun, i cili e ka transmetuar hadithin nga i dërguari i Allahut s.a.v.s., sepse për të do të ishte farz, ngase për të  argumenti është i sigurt, ndërsa për ne është vaxhib, sepse argumenti nuk është fort i sigurt.

Pretendimi i hanefijve se gjuhësisht ka dallim në mes të fjalës vaxhib dhe farz, nuk është i vërtetuar, sepse ata thonë: “Farz” do të thotë “e prerë”, ndërsa “vaxhib” do të thotë “rënie” (Shkëputje dhe shembje e murit). Ndërsa në mendje kuptohet se “erëna” është “e prera”.

            Mirëpo, kjo thënie konsiderohet si të gjykuarit në specifikimin e fjalës farz për çështje të prerë, sepse gjuhësisht farz do të thotë përcaktim, pa marrë parasysh se a është e prerë apo jo e prerë53, ndërsa specifikimi në njërin kuptim, e jo në tjetrin, është e papranuar, sepse nuk është e argumentuar, pasi që gjuhësisht fjala vaxhib nuk do të thotë “rënie”, por “obligueshmëri”.54

            Në fjalorin “Muhit” thuhet: “Vexhebel hait vexhben”, “Kur rrëzohet muri”, ndërsa kur thuhet”vexheb kalbu vexhbeten” ka për qëllim “Kur të plas zemra”. Argumentimi i tyre është bërë me ajetin “dhe kur iu është bërë obligim kurbani i tyre”

            Me këtë fjalë kemi për qëllim të theksojmë se fjala “vaxhib” e ka prejardhjen prej fjalës “domosdoshmëri”.

            Sa i përket mospajtimit nga aspekti i dispozitimit, shumica absolute e dijetarëve pajtohen me Hanefijtë se kush e kundërshton, (apo) nuk e pranon argumentin e prerë, si, fjala vjen, ligjin e qartë kur’anor, konsiderohet pabesimtar, ndërsa kush e kundërshton argumentin jo të sigurt, si, fjala vjen, hadithin e vetmuar, konsiderohet mëkatar i madh (fasik).

            Nga kjo që thamë, vijmë në përfundim se çështja është vetëm te terminologjia55, sepse ajo (terminologjia) nuk bie ndesh ashtu siç edhe thonë. Gazaliju: “Pasi që të kuptohet fjala etimologjike, nuk sjell pengesë terminologjia”..

           

Llojet e vaxhibit (Ligjit obligativ)

Vaxhibi është katër llojesh:

            E para:  nga aspekti kohor;

            E dyta:   nga aspekti i përcaktimit;

            E treta:  nga aspekti i obligueshmërisë së kryerjes së veprimit dhe

            E katërta: nga aspekti i përcaktimit të kërkesës.

 

Lloji i parë: nga aspekti kohor

            Nga aspekti kohor, vaxhibi klasifikohet në:

  1. Vaxhib i papërcaktuar kohësisht dhe
  2. Vaxhib i përcaktuar kohësisht.56
  1. Vaxhibi i papërcaktuar kohësisht është vaxhibi, kryerjen e të cilit e ka kërkuar Ligjvënësi, mirëpo jo në kohë të caktuar, për shembull kefareti (dëmshpërblimi i përbetimit), sepse kryerja e obligueshmërisë së kefaretit nuk është e paraparë në kohë të caktuar. Nëse dëshiron, e kryen kefaretin menjëherë pas përbetimit, e nëse dëshiron, e kryen më vonë, në një të ardhme të afërt apo të largët.
  1. Vaxhibi i përcaktuar kohësisht është vaxhibi, kryerjen e të cilit Ligjvënësi e ka kërkuar në kohë të caktuar, siç janë:

      Falja e pesë kohëve të namazit, sepse Ligjvënësi e ka caktuar secilin namaz të falet në kohë të caktuar, ashtu që të ngarkuarit nuk i lejohet ta kryejë para kohe, e nëse e vonon, pra pas kohës së caktuar, pa arsye mëkaton.

       Po ashtu, agjërimi i muajit ramazan: nuk agjërohet (farz) as para muajit të ramazanit, e as pas muajit të ramazanit.

      Ngjashëm me këto janë edhe të gjitha vaxhibet (obligimet), të cilat Ligjvënësi ka kërkuar që  ato të kryhen në kohë të caktuar.

            Nga klasifikimi i vaxhibit të papërcaktuar kohësisht dhe të përcaktuar kohësisht rezulton se:

në vaxhibin e përcaktuar kohësisht i ngarkuari mëkaton, nëse e kryen me vonesë pa kurrfarë arsye, sepse në pyetje janë dy vaxhibe (obligime): 1)Vaxhibi (obligimi) i kryerjes dhe

2)vaxhibi (obligimi) i kohës së kryerjes së veprimit.

 Ai i cili e kryen vaxhibin (obligimin) pas kohës së caktuar, ai e ka kryer njërin vaxhib (obligim), që do të thotë se e ka krye veprimin e kërkuar, si fjala vjen, falja e namazit pas kohe: njëri obligim është kryer, ndërsa nuk është kryer vaxhibi (obligimi) tjetër, pra, nuk e ka krye veprimin në kohën e paraparë. Kështu që ai ka bërë gabim në lënien e vaxhibit të dytë pa arsye.

            -Ndërsa, sa i përket vaxhibit të papërcaktuar kohësisht, nuk ka kohë të caktuar në kryerjen e veprimit, kështu që i ngarkuari mund ta kryejë kur të dëshirojë dhe nuk bën kurrfarë mëkati, nëse e kryen në çfarëdo kohe qoftë.

Llojet e vaxhibit të përcaktuar kohësisht

Hanefijtë e ndajnë vaxhibin e përcaktuar kohësisht në tri lloje57:

  1. Vaxhibi i zgjeruar. Është koha, gjatë së cilës Ligjvënësi e ka lejuar të kryhet një veprim, por brenda asaj kohe mund të kryhet edhe një vaxhib tjetër. Kjo kohë quhet kohë e zgjeruar. Shembull kemi kohën e namazit të drekës. Brenda kohës së namazit të drekës lejohet falja e kohës së drekës, por edhe falja e ndonjë namazi tjetër.
  1. Vaxhibi i ngushtuar. Është koha e përcaktuar vetëm për një vaxhib, e që brenda asaj kohe nuk lejohet asnjë vaxhib tjetër. Kjo kohë quhet kohë e izoluar. Shembull: Muaji i ramazanit është koha, në të cilën agjërohet vetëm ramazani dhe asnjë lloj agjërimi tjetër nuk pranohet brenda kësaj kohe, apo brenda këtij afati.
  1. Vaxhibi alternativ apo i dyshimtë. Është ai, i cili lejon kryerjen e një vaxhibi, ndërsa nuk lejon kryerjen e ndonjë lloji tjetër të vaxhibit, si, fjala vjen: haxhi, koha e të cilit është në muajt e haxhit. Kështu që nuk lejon që të kryhet tjetër, pos një haxh gjatë një viti. Mirëpo, në anën tjetër, lejon kryerjen e ndonjë vaxhibi tjetër, sepse haxhi nuk i përfshin apo nuk i përmban të gjithë muajt e haxhit.

            Nga ky lloj i ndarjes së vaxhibit rezulton se:

Në vaxhibin e zgjeruar në kohë nevojitet që i obliguari të bëjë nijetin, edhe pse vaxhibi është në kohën e tij, sepse nëse nuk e bën nijet për vaxhibin e caktuar; nuk konsiderohet se e ka kryer atë vaxhib të kohës caktuar, sepse koha lejon që të kryhet edhe një vaxhib tjetër jo i kohës së caktuar. Kjo do të thotë se nëse në kohën e drekës i ka falur katër rekate namaz dhe e ka bërë nijet për drekë, atëherë namazi është i plotë, e nëse nuk e ka bërë nijet për drekë, atëherë namazi nuk është i plotë (nuk është namaz i drekës). Nëse e bën nijet për namaz vullnetar, i llogaritet namaz vullnetar, pra, këtu namazi llogaritet varësisht prej nijetit.

            Ndërsa, sa i përket vaxhibit të përkufizuar (të ngushtuar) në kohë, tek hanefijtë i ngarkuari nuk e ka vaxhib që ta bëjë nijetin për atë vaxhib të asaj kohe, sepse e tërë koha është vetëm për atë vaxhib (obligim), e nuk lë hapësirë për ndonjë vaxhib (obligimi) tjetër. Por, edhe pse bëhet nijeti, nijeti llogaritet për atë vaxhib (obligim), që do të thotë: nëse në muajin ramazan e bën nijetin vetëm për agjërim, e nuk e bën nijetin për agjërimin farz të muajit ramazan, nijeti llogaritet për agjërimin farz të muajit ramazan. Por, edhe nëse e bën nijetin për agjërim vullnetar, ai nijet automatikisht shndërrohet në agjërim farz, e jo vullnetar, sepse muaji ramazan është kohë e caktuar ekskluzivisht vetëm për agjërimin farz të vet muajit ramazan, e nuk lë (nuk ka) hapësirë për agjërim vullnetar (agjërim tjetër pos muajit Ramazan).

            Sa i përket shumicës absolute të dijetarëve, si shafi’ijtë malikijtë, hambelijtë, Is’haku dhe Davudi, ata nuk e bëjnë dallimin në mes të vaxhibit të zgjeruar në kohë dhe të vaxhibit të ngushtuar në kohë. Ata thonë: “Vaxhib është që nijeti të bëhet për agjërimin e muajit ramazan, sepse agjërimi është obligim, edhe pse agjërimi është ibadet i të afruarit së bashku me kohën e vet dhe është vaxhib i të përcaktuarit të nijetit, ashtu qysh është vaxhib i të përcaktuarit të nijetit për drekën, ikindinë etj, duke u bazuar në thënien e të Dërguarit të Allahut s.a.v.s.: “Nuk ka dyshim se të gjitha veprat (bazohen) sipas qëllimit dhe çdonjëri shpërblehet për atë që e ka bërë nijet.58”. Nëse njeriu e bën nijetin në Ramazan për agjërim vullnetar, atëherë ai nuk llogaritet  agjërim i muajit të ramazanit, sepse  kusht është nijeti i pastër për ramazan. Të përcaktuarit e nijetit të sinqertë është çështje e urdhëruar. Po ashtu, nuk llogaritet agjërim i muajit ramazan, nëse e bën nijetin vetëm për agjërim (e jo për ramazan); e kundërt me këtë është agjërimi nafile (vullnetar). Kështu llogaritet edhe agjërimi vullnetar në ramazan, i cili nuk është i ligjësuar dhe nuk është i vlefshëm. Ndërsa, pavlefshmëria nuk do të thotë se nuk është i obliguar nijeti për të qenë i vlefshëm, se përndryshe do llogaritej imponim ndaj agjëruesit, e ky imponim e zhvlerëson kuptimin e farzit, sepse  te vlefshmëria e farzit është obligim e drejta e zgjedhjes. Ky ka qenë shkaku që Ibn Heman e ka zgjedhur mendimin e shumicës së dijetarëve.

            Ndërsa, sa i përket vaxhibit  të pasigurt: është e vlefshme kryerja edhe me nijet të padefinuar, sepse dihet qartë se i ngarkuari fillon kryerjen e vaxhibit para nijetit vullnetar. E, kjo llogaritet kështu, sepse është sikurse vaxhibi me kohë të ngushtuar dhe nuk lejohet veprimi me nijet tjetër, si, fjala vjen, adhurimi vullnetar, sepse llogaritet vullnetar, ngase e ka deklaruar me nijet atë çka e përfshin koha dhe atë çka është e kundërt me gjendjen faktike (gjendja e vaxhibit me kohë të ngushtuar); e kjo ngjan sikur të ishte vaxhib i papërcaktuar kohësisht.

Llojet e vaxhibit te Shafi’ijtë

            Tek shafi’ijtë, malikijtë dhe hanbelijtë vaxhibi ndahet në:

  1. Vaxhib të përcaktuar kohësisht dhe
  2. Vaxhib të papërcaktuar kohësisht.59

 

  1. Vaxhibi i përcaktuar kohësisht quhet vaxhibi, në të cilin koha e obligueshmërisë është e gjatë aq sa është obligueshmëria e vaxhibit, sa që në tërë atë kohë ngarkuesi është i angazhuar për atë vaxhib dhe nuk ka mundësi për ndonjë veprim tjetër, apo për një pjesë të ndonjë veprimi tjetër, si, fjala vjen, dita e agjërimit: e tëra është për agjërim.
  2. Vaxhibi i papërcaktuar kohësisht quhet vaxhibi, koha e të cilit është më e gjatë se kryerja e atij vaxhibi në atë kohë, si, fjala vjen, kohët e namazit.

            Dijetarët kanë dhënë mendime të ndryshme sa i përket vaxhibit të papërcaktuar kohësisht. Shumica e dijetarëve janë të mendimit se i ngarkuari e ka vaxhib kryerjen e vaxhibit të namazit në cilën do pjesë të kohës që dëshiron: në fillim, në mes dhe në fund, apo në mes këtyre pjesëve të kohës. Ndërsa hanefijtë nuk thonë kështu. Ata për vaxhibin e papërcaktuar kohësisht thonë se koha vaxhib e vaxhibit  është posaçërisht pjesa e fundit kohore. Nëse i obliguari e kryen në pjesën e parë kohore, kjo është sikurse dhënia e zekatit para përfundimit të kohës së obligueshmërisë së zekatit.

            Zenxhaniu, dijetar prej medhhebit shafi’ij, ka nxjerr në sipërfaqe shumë çështje, si rezultat i këtij kundërshtimi të kësaj baze. Ai thotë kështu:

  1. Namazi është vaxhib në fillim të kohës te shafi’ijtë, koha vaxhib, e cila fillon prej fillimit të kohës e deri në përfundim.

            Ebu Hanife r.a. thotë: “Vaxhib është vetëm para përfundimit të kohës, nëse e kryen në fillim të fillimi të kohës është përshpejtim ose mund të quhet vullnetar, e që pastaj pas kryerjes shndërrohet në farz.”

            Nëse fëmija fal namaz në fillim të fillimit të kohës, pastaj arrin moshën e pjekurisë (bulug) në pjesën e fundit të kohës, atëherë shumica absolute e dijetarëve mendojnë se ai nuk e ka për detyrë ta përsërisë atë namaz, ndërsa te Ebu Hanife: ai e ka për detyrë ta përsërisë atë namaz, sepse vaxhibi i kohës është në pjesën para përfundimit të kohës, e fëmija në atë moment llogaritet i ngarkuar. Nga kjo kuptohet se namazi, të cilin e ka kryer, nuk ka qenë vaxhib për të dhe se ai në atë kohë nuk ka qenë i ngarkuar, sikurse i moshërrituri, i cili ka qenë i ngarkuar; e nëse i moshërrituri e ka falur në fillim të fillimit të kohës, ai veç ka qenë i ngarkuar dhe person me të drejtë faljeje të namazit.

  1. Te shafi’jtë (shumica absolute) të falurit e namazeve në fillim të fillimit të kohës është më e vlefshme, që të mos kanoset rastësisht rreziku i dënimit.

            Ebu Hanife r.a. thotë: “Të vonuarit në pjesën e fundit të kohës është më e vlefshme, sepse nuk është vaxhib pjesa e parë e kohë së vaxhibit, por vetëm se është ligjësuar vaxhibi në fillim të fillimit të kohës, si lehtësim nga Ligjvënësi, për shkak të nevojës, e kryerja e veprës lehtësuese nuk është më e vlefshme se sa veprat tjera.

  1. Udhëtari: nëse udhëton në fillim të kohës, udhëtari e ka vaxhib plotësimin e namazit, ndërsa:

       nëse gruas i vijnë menstruacionet pas fillimit të kohës dhe kalon një pjesë e kohës;

       te Shafiiju,  gruaja e fal kaza, sepse ajo e ka arritur kohën e kohës së vaxhibit, ndërsa:

te Ebu Hanife, nuk e ka vaxhib, sepse nuk e ka arritur vaxhibin, por vetëm fillimin e fillimit të kohës, e fillimi i fillimit të kohës së namazit nuk është vaxhib.

  1. Namazet kaza, agjërimet kaza dhe agjërimet e përbetimeve, po ashtu edhe kefaretet (kompensimet) :

-janë vaxhib i papërcaktuar kohësisht, ndërsa:

-Te Ebu Hanife janë vaxhib  i përcaktuar kohësisht dhe se është vaxhib  kryerja e menjëhershme.

  1. Haxhi:

-Te shafi’ijtë është vaxhib i papërcaktuar kohësisht, që do të thotë lejohet kryerja e mëvonshme, ndërsa:

       -Te Ebu Hanife, vaxhib është kryerja e menjëhershme.

Dy çështje rreth vaxhibit të papërcaktuar kohësisht

            Çështja e parë:

            Pjesa e kohës, të cilës i shtohet obligueshmëria

            Sa i përket kësaj çështjeje, janë pesë medhhebe (mendime), ashtu siç ka treguar Esneviju në librin “Sharih el Minhaxh lil Bejdaviju”, e po ashtu i ka treguar edhe Amediju në librin “Ihkam fi usulil ahkam”. Mirëpo, ne do të përkufizohemi vetëm në dy medhhebet (mendime):

  1. Medhhebin e shumicës absolute dhe
  2. Medhhebin hanefij, ashtu siç ka vepruar autori i librit “Muslimu thubut”.60

 

  1. Shumica absolute e dijetarëve thonë:

 “Pjesa fillestare e fillimit të kohës është shkaku i obligueshmërisë, pra shenja e parë e ligjërimit, dhe, atëherë kur të fillojë ligjërimi, aty fillohet dhe kërkohet që i ngarkuari të kryejë veprimin; pastaj ai ka të drejtë zgjedhjeje kryerjen e veprimit në të gjitha pjesët tjera të kohës, dhe kjo kur të arrijë i ngarkuari fazën e oblgueshmërisë në fillim të fillimit të kohës; nëse nuk është i obliguari në fazën e obligueshmërisë, ajo kohë është shkak i pjesës së kohës, pengesë e vet kohës për ta kryer vaxhibin.61

            Argument i këtij mendimi është ajeti kur’anor: “Fale namazin me të kaluarit e diellit nga zeniti”, që do të thotë e ka bërë “kalimin e diellit nga zeniti”, shenjë për të pranuar ligjërimin nga thënia e Zotit të Lartmadhëruar “Fale namazin” për të ngarkuarin. Mirëpo, i Dërguari i Allahut s.a.v.s. ka sqaruar fillimin e kohës dhe mbarimin e kohës, kur ka thënë: “Çka është në mes të dy kohëve (të namazit) është koha e namazit”62, kjo  tregon zgjatjen e kohës për të ngarkuarin, e jo përcaktimin e pjesëve të kohës për obligueshmëri, që përcaktimi i njërës fazë të ketë më shumë përparësi se pjesa e fazës tjetër. Nga ky parim ndërtohet rregulli se i ngarkuari kur ta takojë një pjesë të kohës, që nga ajo pjesë lirohet nga pengesa, e cila ka qenë pengesë për ngarkueshmëri dhe vaxhibi mbetet barrë e tij, e nëse nuk është ashtu nuk është vaxhibi barrë e tij.

            Ebu Hanife thotë: “Shkaku është shkak i pjesës së kohës, e cila është e ndërlidhur për kryerjen e obligimit të kohës, e nëse nuk e kryen, atëherë përcaktohet pjesa e fundit, e cila i mundëson vaxhibit hapësirë që ai shkak të jetë pjesa e fundit e kohës, ndërsa pas përfundimit të kohës i shtohet apo i bashkëngjitet shkaku. Shkaku i bashkëngjitet tërë hapësirës kohore të asaj kohe. Ky mendim  është i ndërtuar sipas drejtimit të Ebu Hanifes në përpilimin e rregullave të Usulit që në praktikë të rregullohen ligjet tjera degëzore. Ata thonë se pasojnë disa çështje sekondare të tjera, të cilat nuk kanë mundësi tjetër, përpos në këtë mënyrë. Prej atyre çështjeve përmendin:

– “Nëse personi nuk është i ngarkuar në fillim të kohës, e pastaj pengesa tejkalohet në fund të kohës, atëherë në fund të kohës vendoset obligueshmëria vaxhib për të, e jo në fillim. Ai, pastaj, ose e falë të rregullt, ose i mbetet  borxh, të cilën e kryen kaza. Sikur fëmija, i cili ka qenë fëmijë në fillim të kohës, mirëpo pengesa tejkalohet në momentin kur starton i moshërritur (balig), gjatë mesit apo në pjesën e fundit të kohës, atëherë ai e ka vaxhib ta kryejë veprimin e kërkuar prej tij, edhe po qe se pjesa e parë e kohës është shkak, i cili e bën vaxhib që ai ta kryejë veprimin, edhe pse pjesa e parë ka përfunduar.

-Nëse femrës i vijnë menstruacionet, ose i fillon faza e lehonisë gjatë kësaj kohe, po qe se do të kishte qenë shkak pjesa e parë e kohës, atëherë ajo do ta kishte pasur barrë mbi vete vaxhibin, e nuk do të ishte liruar nga barra e obligueshmërisë pa e kryer vaxhibin në kohë, ose kaza.

            Pasi kam përcjellur këtë papajtueshmëri, kam vërejtur se mendimi i Ebu Hanifës nuk i kënaq Usulijinët, sepse Usulijinët kanë bërë ndërlidhshmërinë e kryerjes së veprimit në kohë, pjesë të kohës, e cila është shenjë njohëse apo shkaktar njohës i kohës. Kështu që ajo shenjë është shenja, e cila tregon ligjërimin, që është i kërkuar për të sqaruar  veprimin, i cili është kërkuar ta kryejë, e kjo nuk është që të vendoset shenja, por shenja është substanca për të vendosur kryerjen e vaxhibit. Për këtë arsye, disa thonë se mendimi i Ebu Hanifes nuk përputhet me ajetin “Fale namazin kur të kalon dielli nga zeniti”; ai, i cili e ka bërë “dulukin” (Kaimin e diellit nga zeniti), shenjë për vaxhibin, ai ka treguar formën e vaxhibit “Fale namazin” për të ngarkuarin. Pa kurrfarë dyshimi, kjo është kërkesë, ndërsa “duluki” (kalimi i diellit nga zeniti) është shenja e asaj kërkese. Ndërkaq, gjurma e kryerjes së vaxhibit është vet angazhimi dhe kryerja e vaxhibit, e cila është ngarkesë për të ngarkuarin, pa kërkuar diçka tjetër.

            Sa i përket Sunetit, i cili ka sqaruar kryerjen e vaxhibit brenda një afati të caktuar kohor, e jo menjëherë posa të fillojë koha, kjo nuk është në kundërshtim me obligueshmërinë. Pra, kjo është e vërteta.

            Amediju, duke e kundërshtuar medhhebin Hanefij në atë se përcaktimi i kohës së vaxhibit është e përcaktuar me kryerjen e veprimit, nëse ka pasur për qëllim që të tregojë rënien e farzit me kryerjen e veprimit në atë kohë, kjo pa dyshim se është në rregull dhe pranohet. E, kjo nuk është në kundërshtim në mes të mendimit të tij dhe asaj që përmendëm. Nëse ka pasur për qëllim të shpjegojë diçka tjetër, atëherë ajo kohë nuk ka qenë koha e vaxhibit, që do të thotë se nëse e ka kryer veprimin, nuk e ka kryer në kohën e duhur, e kjo është në kundërshtim me Ixhmain. E, nëse ka pasur për qëllim diçka tjetër, atëherë patjetër duhet të tregohet.

-Sa i përket çështjeve sekondare (degëzore), të cilat i përmendëm më lart, shumica absolute e dijetarëve pajtohen me Ebu Hanifen në rastin e përmendur, të paraqitjes së moshërritjes së fëmijës, sepse ata e kanë përcaktuar fillimin e kohës shkak për atë, i cili është person juridik, për të qenë i ngarkuar. Kur t’i paraqitet faza e personifikimit të obligueshmërisë, atëherë fillon obligueshmëria.

-Sa i përket asaj, të cilës i vijnë menstruacionet dhe lehonës, shumica absolute e dijetarëve për ta thonë se shkak është fillimi i fillimit të kohës deri në përfundim, kështu që i ngarkuari ka të drejtë zgjedhjeje për pjesët e kohës, ndërsa pas përfundimit të kohës ajo e bën kaza atë namaz. Kemal Ibn  Hemami, dijetar hanefij thotë: “Mendimi hanefij është më i largët nga mospranimi, sepse ngarkimi është reciprokisht me veprimin, për shkak se mendimi hanefij është se: “Kërkesa është paralel me veprimin, e jo para apo pas veprimit. ndërsa sipas mendimit të të tjerëve është e mundur që kërkesa të jetë më me vonesë se sa veprimi i asaj kërkese, sepse kërkesa e parakohësisë është e mundur që të jetë paralel me veprimin, ose më vonë se veprimi”. Ky mendim i Kemal bin Hemamit është i pakrahasueshëm, e për këtë arsye është e qartë se shumica e dijetarëve kanë më shumë të drejtë në këtë çështje.

Çështja e dytë:

Kryerja e veprimit (Edaja), kryerja e obligimit me vonesë (Kazaja) dhe ripërsëritja (Iadetu)

            Nga tema e vaxhibit të papërcaktuar kohësisht pason diskutimi i kryerjes së veprimit me kohë, i kryerjes së veprimit pas kohe dhe i ripërsëritjes së veprimit, sepse, nëse adhurimi ndodh në kohë të caktuar dhe nuk i paraprin diçka që e zhvlerëson, quhet kryerje në kohë, në të kundërtën quhet ripërsëritje. Por, nëse kryhet pas kohës së caktuar, ndërsa ndodh apo ekziston shkaku i kryerjes së vaxhibit në atë kohë, atëherë quhet kaza. Këtu bën pjesë çështja kur vdes njeriu dhe për ta kryer haxhin caktohet i autorizuari i tij, atëherë ai haxh është kaza, sepse është kryer pas kohës së papërcaktuar kohësisht, Pra, kohësia mund të jetë e tërë jeta, por mund të jetë edhe në jetën  e tjetër.

            –Eda quhet kryerja e vaxhibit në kohë të përcaktuar me sheriat,

          –Iadetu (ripërsëritje) kryerja e veprimit për së dyti brenda kohës,65

          – Kaza quhet veprimi pas kohe.

Kohë quhet koha, por e papërcaktuar saktësisht me sheriat, që do të thotë është periudhë kohore, si fjala vjen: kohët e namazeve, suneti, koha e namazit të duhasë, koha e bajrameve, ndërsa, koha e përcaktuar dhe e cila përfshin në tërësi veprimin në tërë kotësinë, si agjërimi i muajit ramazan, agjërimi i ditëve të bardha.66

            -Nëse i ngarkuari fillon kryerjen e vaxhibit në kohë quhet Edae, pa marrë parasysh se a e kryen brenda kohës apo jo. Shafi’ijtë e kushtëzojnë që së paku një rekat të jetë brenda kohës së paraparë, duke u bazuar në hadithin autentik: “Ai, i cili e arrin një rekat prej namazit, ai e ka falur”,67 që do të thotë se ka falur në kohë Edae.68

            -Nëse i ngarkuari e kryen vaxhibin në rend të parë të rregullt, por jo të plotë, si, fjala vjen, është falur vetëm, mirëpo pastaj e ka falur për së dyti, quhet ripërsëritje – Iadetu.

            -Nëse e fillon atë namaz pas kalimit të kohës, ajo quhet falje me vonesë – Kadaë. Kështu është edhe te shafi’ijtë: nëse e fillon namazin në kohë, mirëpo brenda kohës nuk e falë një rekat dhe ai rekat i parë kalon pas kohe, ai namaz është Kadaë.

Argumenti i Kadasë (Kryerjes së obligimit me vonesë)

            Kadaja e vaxhibit është Kada sipas Ixhmait, mirëpo dijetarët nuk janë pajtuar vetëm rreth obligueshmërisë se “A është urdhri, i cili ka qenë vaxhib për faljen në kohë, apo mos është urdhër tjetër?”.

            –Shumica absolute e dijetarëve thonë se është vaxhib në bazë të urdhrit të ri. Ndërsa:

Dijetarët e medhhebit hanefij thonë se është vaxhib në bazë të urdhrit të mëhershëm.69

Ky mospajtim nuk sjell kurrfarë pengese në kryerjen  e veprimit në praktikë.

Shumica absolute e dijetarëve argumentohen se Ligjvënësi e ka bërë kohën shenjë të urdhrit të Vet tek i ngarkuari, duke kërkuar veprim të përcaktuar në kohë për dobi të të ngarkuarit, sepse, nëse e kryen veprimin pas kohës së përcaktuar, nuk është në dobi të të ngarkuarit.

            Hanefijtë argumentohen se “shkaku shenjë” është që i ngarkuari të angazhohet ta kryejë vaxhibin brenda asaj kohe: nëse e kryen në kohë, ai, i ngarkuari ka kryer në kohë atë që është kërkuar prej tij dhe ashtu siç është kërkuar prej tij. Nëse i ka kaluar koha, ai ka mbetur borxh, e atë borxh duhet ta kryejë Kada (me vonesë).

            Mendimi i shumicës absolute të dijetarëve kundërshtohet me atë se po të kishte pasur nevojë obligueshmëria e Kadasë, nevojë për urdhëresë të re, nuk do të kishte qenë vaxhib falja kaza, falja e namazeve të lëna me qëllim, sepse për faljen kaza të namazeve të lëna, për shkak të harresës apo për shkak të gjumit, kemi argument thënien e Pejgamberit s.a.v.s.: “Kush fle dhe i ka kaluar namazi, apo e ka harruar (faljen) e namazit, le ta falë atëherë kur t’i kujtohet.”70 Ndërkaq, nuk kemi tekst (hadith), i cili kërkon faljen kaza të namazeve të lëna me qëllim, edhe pse ixhmai i dijetarëve është pajtuar për obligueshmërinë e faljes kaza, përpos që nga ixhmai është ndarë vetëm Ibn Azmi dhe atë pasi që është pajtuar ixhmai.

            Mund të replikohet edhe me atë se Ixhmai i fukahave është argument për kryerjen e kadasë, sepse dihet në argumentimin me Ixhmaë se nuk ka ixhmaë pa mbështetje argumentuese. Për këtë arsye, disa dijetarë thonë: “Mendimi më i mirë është mendimi i shumicës absolute të dijetarëve, për shkak të argumentimit më të fuqishëm të tyre. Nuk mund të lirohet askush nga obligimi pa e kryer detyrimin, sepse detyrimi është çështje me urdhëresë të caktuar, e ai urdhër veç ekziston (kryerja e vaxhibit në kohën e tij). E, nëse kryerja e vaxhibit nuk bëhet me kohë, i ka humbur koha  dhe vjen në shprehje dënimi, pos nëse vjen ndonjë argument, i cili argumenton të kundërtën.

            A mund të përkufizohet në kohë vaxhibi i papërcaktuar kohësisht?

 

            Të gjithë dijetarët janë pajtuar se me rastin e vaxhibit të përcaktuar kohësisht, pra nëse i ngarkuari dyshon (mendon) se mund t’i vijë vdekja, atij i ngushtohet koha dhe e ka haram vonimin e vaxhibit në bazë të llogaritjes të hamendjes, si, fjala vjen, nëse të autorizuarit (kujdestarit) e të vrarit kërkojnë ekzekutimin e vrasësit, atëherë gjykatësi (prokurori) e sjell ekzekutuesin dhe urdhëron ekzekutimin e vrasësit (me qëllim).

            Një shembull tjetër: Nëse një grua sheh se menstruacionet i vijnë zakonisht pas faljes së katër rekateve të plota të namazit të kohës së drekës, atëherë ajo kohë është koha e vijës së kuqe (të ngushtuar) për atë grua.71

            Dijetarët kanë dhënë mendime të ndryshme për këto raste: nëse nuk e kryen para kohës së tyre, si p.sh: nëse kujdestarët e vrasësit ia falin vrasësit, apo gruas nuk i paraqitet menstruacioni. Kadiu Ebu Bekr Bakilaniu mendon se: Ai vaxhib bëhet (shndërrohet) kaza, sepse e ka kryer pas kohës së përcaktuar kohësisht (sipas tyre ligjërisht); për këtë arsye, nëse e vonojnë më shumë se kohën që kanë paraparë, atëherë mëkatojnë.

            Huxhetul Islami, Gazaliu mendon se: veprimi është Edaë (me kohë), sepse është kryer brenda kohës së përcaktuar ligjërisht. Ndërsa, sa i përket paragjykimit të tyre, ai paragjykim nuk llogaritet. E vërteta është se paragjykimi i të ngarkuarit ka shkaktuar mëkat për shkak të vonimit të kohës së mbetur të jetës së tij, ndërsa, nuk duhet të bëhet paragjykimi domosdoshmëri, që i ngarkuari të bëhet mëkatar për vonimin e vaxhibit; kurse e kundërta, e cila është parim bazik, nuk ka mëkat nëse e vonon.

Lloji i dytë:

Ndarja e vaxhibit në bazë të përcaktimit prej Ligjvënësit

            Vaxhibi, në bazë të përcaktimit prej Ligjvënësit, ndahet në:

  1. Vaxhib i përcaktuar dhe
  2. Vaxhib i papërcaktuar,72 (i precizuar, i paprecizuar), pa marrë parasysh se a është prej të drejtave të njeriut ndaj Allahut, si, fjala vjen, namazi, agjërimi, haxhi etj., apo është prej të drejtave të njeriut ndaj njerëzve, si, fjala vjen, borxhet, shpenzimet, këshillat (kështu i ka paraparë edhe dijetari Shatibiju).

1.Vaxhibi i përcaktuar është vaxhibi, të cilin Ligjvënësi e ka përcaktuar me përcaktim preciz, ashtu që i ngarkuari nuk mund të lirohet nga ai vaxhib, përpos nëse e kryen saktësisht, ashtu qysh e ka saktësuar Ligjvënësi, si, fjala vjen, pesë kohët e namazit, zekati, borxhet, mallrat këmbyese.

 Të gjitha namazet farz mbeten barrë e të ngarkuarit, përderisa nuk i kryen saktësisht, sipas numrit të rekateve, plotësimit të tërësishëm të rukneve  dhe të sharteve të namazit.

Zekati i pasurisë nuk kryhet, përderisa i ngarkuari nuk e jep përqindjen e caktuar saktësisht.

Kështu, edhe këmbimi i mallrave apo i veprimtarive qiradhënëse e shërbyese. Çdo vaxhib është vaxhib që kryhet në masë të caktuar, saktësisht dhe të njohur plotësisht

Dispozita e vaxhibit të përcaktuar është vaxhib që të kryhet siç është saktësuar dhe lejohet të kërkohet pa shikuar pëlqimin apo kryerjen me vonesë dhe i ngarkuari nuk lirohet nga borxhi, përderisa nuk e kryen ashtu siç e ka paraparë Ligjvënësi.

2.Vaxhibi i papërcaktuar është vaxhibi, të cilit Ligjvënësi nuk i ka përcaktuar masë: e ka kërkuar nga i ngarkuari, por pa ia përcaktuar, si, fjala vjen, shpenzimi në rrugë të Allahut.

            Ndihmat vullnetare për punë të mira, sadakaja për të varfërit, nëse iu është bërë vaxhib, për shkak të përbetimit, të ushqyerit e të uriturit, strehimi i nevojtarit për strehim e rastet tjera të vaxhibeve, ligjvënësi nuk i ka përkufizuar, sepse qëllimi është kryerja e nevojave të domosdoshme, e kjo ndryshon në bazë të nevojave dhe rrethanave.

            Dispozita e vaxhibit të papërcaktuar: Nuk mund të lirohet nga borxhi pa e kryer dhe pa pajtueshmëri, sepse të liruarit nga obligimi nuk mund të bëhet pa u përcaktuar, edhe pse ka qenë e papërcaktuar, ngaqë i ngarkuari duhet ta kryejë borxhin, por pasi të gjejë adresimin.

            Ka çështje për të cilat dijetarët kanë dhënë mendime të ndryshme sa u takon disa çështjeve në janë të përcaktuara apo të papërcaktuara. Një prej atyre çështjeve është shpenzimi për gratë dhe farefisin.

 Hanefijtë mendojnë se janë vaxhibe të papërcaktuara, sepse nuk dihet sasia e mjaftuar dhe nuk ka të drejtë gruaja apo farefisi për kohën e kaluar;  edhe nëse caktohet apo bëhet pëlqimi mes dy palëve, ai prapëseprapë është i llojit të dytë (i papërcaktuar)..

            Johanefijtë mendojnë se është vaxhib i përcaktuar, sepse ajo përcaktohet aq sa i nevojitet gruas, apo aq sa i mjafton farefisit; ai, i cili e ka gjendjen të mirë, caktohet sipas mesatares së të mirëve, e ai, i cili e ka gjendjen e vështirë, caktohet sipas mundësisë së tij. Për këtë arsye, sipas këtyre dijetarëve, është e vlefshme, apo e pranuar, që të kërkohet prej tyre për kohën e kaluar, para caktimit apo para pëlqimit në mes tyre. E kjo, sepse caktimi e ka paraqitur në shesh shumën e vaxhibit, por nuk e ka përcaktuar, e ajo ka qenë vaxhib edhe para caktimit.

Lloji i tretë:

 Ndarja e vaxhibit në bazë të detyrimit të veprimit

            Varësisht prej mënyrës së kërkesës për të kryer veprimin, vaxhibi ndahet në

 1.Vaxhib individual dhe

  1. Vaxhib kolektiv.
  1. Vaxhibi individual është vaxhibi, me të cilin Ligjvënësi e kërkon kryerjen e veprimit prej secilit individ veç e veç dhe nuk lejohet që njëri ta kryejë për tjetrin.73 , si, fjala vjen: namazi, zekati, haxhi, apo largimi prej ndalesave, si: alkooli, prostitucioni.

            Dispozita: Është e detyrueshme që çdo i ngarkuar ta kryejë dhe nuk bie kërkesa për shkak të kryerjes së disave dhe moskryerjes së disave.

            Zëvendësimi i kryerjes së këtij veprimi

            Këtë që po e themi vlen në rastin kur ka mundësi njeriu ta kryejë fizikisht. Mirëpo, parashtrohet pyetja: a është i vlefshëm në ibadete zëvendësimi, në rastin e pamundësisë fizike, apo pas vdekjes?

            Dijetarët kanë vendosur se, sa i përket veprimeve shpirtërore, nuk pranohet dhe nuk lejohet zëvendësim dhe se për këtë nuk ka kundërshtuar asnjë, përpos kur është në pyetje zëvendësimi i nijetit për haxhin e fëmijës.

-Zëvendësimi është i vlefshëm në veprimet materiale të pastra dhe për këtë nuk ka kurrfarë kundërshtimi.

            Ndërsa, sa u përket veprimeve jo të pastra materiale, si, fjala vjen, namazi, edhe për këtë zëvendësimi është i pavlefshëm. Edhe për këtë janë pajtuar të gjithë dijetarët, sepse qëllimi i namazit është nënshtrimi,  përkushtimi dhe madhërimi i Zotit të Lartmadhëruar. E, këtë e arrin vepruesi vetëm në vetvete.

-Sa i përket veprimeve, prej të cilave kanë dobi të përgjithshme, si kthimi i borxheve, deponimeve, kthimi i sendeve të uzurpuara, shpërndarja e zekateve, kompensimit dhe mishrave të dhuruara, kurbaneve të haxhit, e të ngjashme, sipas Ixhmait, zëvendësimi është i vlefshëm, sepse qëllimi është dobia e dhënësit, e kjo arrihet nëpërmjet çdo individi.

            Sa i përket haxhit, Imam Maliku dhe Muhamed bin el Hasan nuk lejojnë zëvendësimin e të tjerëve, ashtu siç nuk lejohet namazi, sepse qëllimi i haxhit është edukimi shpirtëror, duke u larguar nga atdheu, ndarja nga familja, të veshurit me gjëra jo të rëndomta, me rroba të paqepura, në atë mënyrë që të kujtohet vdekja dhe bota tjetër, madhërimi i ligjeve të Allahut dhe vendeve të shenjta, gjuajta e gurëve, saëji në mes Safasë dhe Mervesë etj. Këto dobi nuk mund t’i arrijë njeriu, përpos nëse i kryen vet me qenien e tij.

            Shumica absolute e dijetarëve e kanë lejuar zëvendësimin në haxh, sepse ka dallim prej namazit, ngase dominon ibadeti material dhe bëhen shpenzime gjatë rrugës për në haxh.

            Përfundojmë se obligimet janë tri lloje:

Lloji i parë është ai, i cili pranon zëvendësimin, e në këtë bëjnë pjesë  adhurimet ( ibadetet materiale);

Lloji i dytë: ibadetet, të cilat nuk pranojnë zëvendësimin, e në këtë bëjnë pjesë ibadetet trupore, si agjërimi, namazi dhe

Lloji i tretë, i cili pranon zëvendësimin, por me arsye, sepse është lloj i ibadetit që përbëhet prej dy pjesëve: njëra pjesë trupore, e pjesa tjetër materiale: e ai ibadet është haxhi. Lejohet zëvendësimi atëherë, kur trupi është i paaftë  ta kryejë.74 Për këtë janë transmetuar shumë hadithe, e prej tyre hadithi, të cilin e ka paraqitur Buhariju dhe Muslimi, Ahmedi e Nesaiju, e ata prej Ibni Abasit, se një grua prej Xhehinetes ka shkuar te Pejgamberi s.a.v.s. dhe e ka pyetur: “Nëna ime është përbetuar se do ta kryejë haxhin, por  ka vdekur dhe  nuk e ka kryer atë. A ta kryej haxhin, zëvendësim për të?” Pejgamberi s.a.v.s. i përgjigjet: “Kryeje haxhin për të. Pse çfarë mendon? Po të kishte nëna jote borxh, a do ta kishe kryer për të?” Ajo i thotë: “Po.” Pejgamberi s.a.v.s. thotë: “Kryeje borxhin e Allahut, se borxhi i Allahut patjetër duhet kryer para se gjithash.”

 

  1. Vaxhibi kolektiv

 Është vaxhibi, i cili kërkohet të realizohet pa shikuar se kush e kryen, por kërkohet prej një grupi të të ngarkuarve, si p.sh.: mësimi i industrisë, ndërtimi i spitaleve, gjykimi, fetvaja, namazi i xhenazes, kthimi e selamit, lufta në rrugë të Allahut, urdhërimi në punë të mirë dhe largimi nga puna e keqe etj. etj., të cilat Ligjvënësi i ka kërkuar që të kryhen për dobi, por pa e përcaktuar ndonjë të ngarkuar; mirëpo qëllimi arrihet, nëse disa prej të ngarkuarve e kryejnë atë vaxhib.

            Dispozita e vaxhibit kolektiv: Është vaxhib për të gjithë dhe nëse ndonjëri prej të ngarkuarve e kryen, atëherë të gjithë të tjerët lirohen dhe asnjëri prej të tjerëve nuk ka mëkat për moskryerjen e tij. Por, nëse asnjëri nuk e kryen, atëherë të gjithë bëhen mëkatarë.

            Usulijinët kanë dhënë mendime të ndryshme rreth përcaktimit të të obliguarit me rastin e vaxhibit kolektiv.75

 Shumica absolute e dijetarëve mendojnë se: Urdhri është për të gjithë.

 Disa usulijin mendojnë se urdhri është në organet përkatëse apo përgjegjëse të shoqërisë.

Një pjesë tjetër e usulijinëve mendojnë se urdhri është i paqartë, pra nuk është i përcaktuar për cilin, mirëpo barra bie tek ata, të cilët janë më prioritarë ndaj të tjerëve ose te disa të caktuar tek Allahu.

            Argumentet

Shumica absolute e dijetarëve argumentohen si vijon:

E para: Urdhëresa është gjithëpërfshirëse, që do të thotë i drejtohet secilit, siç është rasti te fjala e Zotit të Lartmadhëruar: “Ju është bërë obligim lufta”, “Luftoni në rrugë të Allahut”. Këto urdhra janë të ngjashme me ajetin: “Ju është bërë obligim agjërimi”, sepse ashtu si kërkohet agjërimi prej të gjithëve, ashtu kërkohet edhe lufta.

            E dyta: Mëkatimi i të gjithëve: nëse asnjëri nuk e kryen, po të kishte qenë i ndërlidhur në disa, atëherë nuk do të kishin qenë të gjithë mëkatarë për moskryerje. Mirëpo, lirimi i disave është bërë për të arritur deri te qëllimi, sepse me pastrimin e të vdekurit dhe mbulimin e tij me qefin prej disave, arrihet qëllimi i të mbuluarit të të vdekurit.

Grupi i dytë, të cilët thonë se urdhri bie mbi një pjesë të të ngarkuarve, argumentohet me atë se po të ishte përcaktuar secili individ, nuk do të ishin liruar të gjithë po ta kishte kryer një grup. Por, pasi që vaxhibi vlen për çdo njërin, atëherë ose do të ishte ngritur urdhri, ose do të kishte qenë shfuqizimi i urdhrit. Mirëpo, këtu nuk ka shfuqizim, e për atë, se nuk ka shfuqizim, janë pajtuar të gjithë, e kundërta e vaxhibit për në grup përderisa janë të gjithë një grup, e atëherë nuk do të kishte qenë vaxhib për çdo individ, por do të kishte qenë mëkat nëse nuk e kishte kryer asnjëri; sepse vaxhibi për umetin është që të veprojnë në grup për të kryer këtë vaxhib kolektiv.

            I afti fizikisht dhe materialisht e kryen vaxhibin kolektiv, ndërsa i paafti duhet të nxisë të aftin për ta kryer. Kur i afti e kryen vaxhibin, që të gjithë lirohen dhe asnjëri nuk ka mëkat, e nëse të gjithë e neglizhojnë, atëherë të gjithë mëkatojnë. I afti mëkaton, nëse nuk e kryen vaxhibin, pasi që ka pasur mundësi, ndërsa të tjerët mëkatojnë, sepse nuk i kanë nxitur të tjerët për ta kryer vaxhibin, të cilin kanë pasur mundësi ta kryejnë. E, ky është bashkëveprimi në kryerjen e vaxhibit kolektiv, i cili është i vendosur në sheriatin islam dhe që është specifikë për përsosmëri në shoqëri, në krahasim me shoqëritë e tjera.

            Grupi i tretë, të cilët mendojnë se urdhri bie mbi një pjesë të shoqërisë, i cili është paqartë, argumentohet me dy argumente:

            Argumenti i parë: Disa kërkesa kolektive janë kërkuar prej një pjese të umetit, si p.sh. ajeti kur’anor:”..por prej çdo bashkësie, një grup të mbetet mbrapa, që të thellohet në mësimin e fesë, e kështu të këshillojë popullin e vet.. “          (Et-Tevbe, 122.)

            Argumenti i dytë: Kryhet urdhri me veprimin e disa të ngarkuarve, sepse larg mendjes apo larg realitetit është që të tjerët të lirohen për kryerjen e vaxhibit prej disa të tjerëve. Mirëpo, ky argument është vetëm të menduarit larg realitetit, e që kjo nuk llogaritet argument, sepse është e palogjikshme që dikush të jetë i obliguar, pa e ditur se është i obliguar, sepse, ndryshe, ai nuk ka kurrfarë faji nëse nuk vepron dhe se obligimi, atëherë, është i pabazuar.

Të përcaktuarit e vaxhibit kolektiv

            Siç shpjeguam më lart, tani të shohim se si ndonjëherë mund të jetë një obligim kolektiv, e pastaj ai obligim kolektiv të shndërrohet në individual, nëse përcaktohet një person për kryerjen e tij76. Shembull: në një qytet nuk ka mjek, por është vetëm një për t’i dhënë ndihmën e parë të sëmurit, apo për ta shëruar, vaxhib është vetëm për atë mjek.

Po ashtu, nëse ndonjë njeri, që po mbytet në ujë, kërkon ndihmë, mirëpo prej të gjithëve të pranishmëve vetëm njëri di not, ose një ngjarje nuk e sheh askush, përpos njërit, dhe kërkohet dëshmia për atë rast, atëherë, në raste tilla, për ato persona është vaxhib individual (e jo kolektiv).

            Duhet përmendur se si vaxhibi kolektiv, ashtu edhe ai individual, nga aspekti i obligueshmërisë, kanë një kuptim të përbashkët, sepse definicioni i përfshin njësoj, përpos asaj që disa pretendojnë se vaxhibi kolektiv, nëse disa e kryejnë, të tjerët lirohen nga i vaxhib, e kjo do të thotë se nuk është sikurse vaxhibi individual. Mirëpo, e vërteta është se mospajtueshmëria në lirimin apo moslirimin e të tjerëve, nuk do të thotë se  mospajtueshmëria në vetë vaxhibin është njësoj, sikurse mospajtueshmëria në vërtetimin e tij, të cilën e kemi përmendur më herët, kur kemi sqaruar kuptimin e vaxhibit dhe të farzit te hanefijtë.

Lloji i katërt:

Ndarja e vaxhibit nga aspekti i formës së kërkesës

            Nga aspekti i formës së kërkesës, si kërkesë strikte apo zgjidhjesh, vaxhibi ndahet në

1.Vaxhib i definuar ( pa të drejtë zgjedhjeje),

  1. Vaxhib me të drejtë zgjedhjeje apo vaxhib i padefinuar, po në mes të sendeve të caktuara.77

            Vaxhibi i definuar (pa të drejtë zgjedhjeje) është vaxhibi, të cilin Ligjvënësi kërkon të kryhet pa të drejtë zgjedhjeje, që të kryhet  edhe diçka tjetër, si, fjala vjen: namazi, agjërimi, të kthyerit e sendit të uzurpuar e vaxhibet tjera të ngjashme, prej vaxhibeve nga të cilat nuk mund të lirohet i ngarkuari, pa e kryer ashtu siç e ka përcaktuar Ligjvënësi.

Dispozita: Nuk lirohet nga borxhi, pa e kryer të kërkuarën.

Vaxhibi me të drejtë zgjedhjeje është vaxhibi, të cilin Ligjvënësi kërkon të kryhet, por që lejon të drejtën e zgjedhjes në mes të çështjeve të caktuara, si në rastin e lejimit të kompensimit të njërës prej kompensimeve, sepse Allahu i Lartmadhëruar e ka bërë vaxhib për atë  që përbetohet dhe e thyen përbetimin që të zgjedhë:

– ose të ushqejë dhjetë të varfër,

-ose t’i veshëmbathë ata,

-ose të lirojë një rob.

Njëra prej këtyre tri çështjeve është vaxhib. I ngarkuari ka të drejtë ta zgjedhë njërën prej këtyre dhe ta kryejë, e atëherë lirohet nga vaxhibi pasi ta kryejë atë që e ka zgjedhur.

Dispozita: I ngarkuari e ka vaxhib ta kryejë vetëm njërën prej çështjeve; e zgjedh njërën prej çështjeve, të cilën e ka urdhëruar Ligjvënësi, e nëse asnjërën nuk e bën, atëherë ai mëkaton dhe meriton dënim.

Vaxhibi me të drejtë zgjedhjeje është dy llojesh:

      –     Lloji, në të cilën lejohet bashkimi në mes të çështjeve të caktuara dhe se ato çështje janë të përcaktuara, siç është rasti i kefareteve (kompensimeve), sepse vaxhibi është i ndërlidhur me njërën prej çështjeve: të ushqyerit, veshmbathja e të varfërve, ose të liruarit e robit, siç cekëm më parë, e pos kësaj, është e lejuar që të kryhen të gjitha.

      –     Lloji, në të cilin nuk lejohet bashkimi në mes të çështjeve dhe se çështjet nuk janë të përcaktuara, si, fjala vjen, nëse imami kryesor vdes dhe kemi një grup të imamëve, të cilët janë përgatitur për ta marrë pozitën e tij, e kjo do të thotë se ata i kanë plotësuar kushtet e kërkuara të imamit. Njerëzit e kanë vaxhib që ta zgjedhin vetëm njërin prej tyre, e nuk lejohet që të zgjedhin më shumë se një.

      Usulijinët kanë dhënë mendime të ndryshme në vaxhibin e kërkuar të vaxhibit me të drejtë zgjedhjeje.

      Fukahatë, ehlu-suneti prej esharive thonë se:78 Vaxhib është që prej çështjeve që duhet zgjedhur është vetëm një, por ai është i pashquar, e ai përcaktohet me veprimin e të përcaktuarit. Me fjalë tjera, është njëri brenda rrethit, jo i përcaktuar, sepse secili është i drejtë dhe secili ka të drejtë dhe se çdonjëri që zgjidhet është i vlefshëm për ta kryer vaxhibin; kjo do të thotë se vaxhib është njëri prej tyre, por i papërcaktuar.

            Xhebaiju dhe djali i tij prej muëtezilëve dhe shiitët thonë79 vaxhibi është i ndërlidhur me të gjitha cilësitë, që do të thotë nuk se nuk lejohet anashkalimi i të gjitha cilësive, por është obligative të zgjidhet njëri i përcaktuar prej tyre. Këto janë mendime te fukahave, që në esencë nuk ka mospajtime, e nuk ka nevojë të sjellim argumentimet e tyre, por mospajtimi është te ajo çfarë thonë Xhebaiju dhe djali i tij, se vaxhib është që të zgjidhen të gjithë.

            Disa prej muëtezilëve thonë: Vaxhibi i shquar  me specifikën e tij  është prej çështjeve të tjera, e shquarsimi është në diturinë e Allahut, ndërsa tek ne nuk është e ditur. Ky mendim është i pavlefshëm, sepse e nënkupton obligimin në të pamundurën, sepse nuk ka rrugë që njeriu të arrijë deri tek aty. Ky mendim, po ashtu, sjell konfrontim në vetvete, sepse nëse bëhet përcaktimi, atëherë nuk lejohet tejkalimi nga ai përcaktim, e nëse bëhet përcaktimi për të zgjedhur, lejohet tejkalimi në tjetrin; të bashkuarit e të dy çështjeve janë në kundërshtim në mes vete: nëse vërtetohet e para, zhvlerësohet e dyta.

            Të zgjedhurit është e vërtetë, sipas pajtueshmërisë të të gjithë neve, e të këtij mendimi janë edhe muëtezilët, kështu që bie mendimi i atyre, të cilët thonë që të bëhet përcaktimi.

            Si do që të jetë, nuk rezulton asgjë nga kjo polemikë, sepse në praktikë çështja përputhet, ngase prej të ngarkuarit kërkohet njëra prej këtyre cilësive. Nëse veprohet kështu, kryhet vaxhibi, e nëse e lënë të gjithë, mëkatojnë. Pra, kundërshtimi është për një çështje që në praktikë jep prapë rezultat të njëjtë, ashtu siç kemi përmendur te farzi kolektiv. Mirëpo, ne këtu përmendëm mendimet e ndryshme, për të mos i mbetur borxh hulumtimit shkencor.

Dy çështje pasuese për të hulumtuar vaxhibin

 

Çështja e parë: Paravaxhibi (Paraobligimi)

            Paravaxhibi (Paraobligimi) është ai, në të cilin varet vaxhibi në të, pa marrë parasysh ajo se a është shkak, siç është koha për të qenë obligueshmëria, si p.sh. koha për namaz, për agjërim apo çka i paraprin kushti, si, fjala vjen, të logjikuarit, i cili është kusht për të ngarkuarin, që ai ta ketë vaxhib çështjen. Për këtë çështje është rregulli: “Ajo, pa të cilën nuk mund të plotësohet vaxhibi (obligimi), cilësohet vaxhib (obligim).”

            Dijetarët kanë dhënë mendime të ndryshme  rreth kësaj. Para se të paraqesim mendimet e ndryshme, të sqarojmë se paravaxhibi është dy llojesh:79

            1.Paravaxhibi është ai obligim, nga i cili  varet obligueshmëria e vaxhibit, pa marrë parasysh se çfarë është: shkak, i cili detyron ekzistimin e të ekzistuarit apo mosekzistimi i të mosekzistuarës, si p.sh. me rastin e përbetimit ose kefaretit (kompensimit), apo sikurse është koha vaxhib për faljen e namazit, apo koha vaxhib për agjërimin e ramazanit;

– ose është kusht, i cili detyron që mosekzistimi i tij, pra mosekzistimi i qenies, mirëpo ekzistimi i tij nuk detyron as ekzistimin e as mosekzistimin e qenies. Fjala vjen, aftësia dhe mundësia janë kusht për të qenë haxhi vaxhib, po ashtu kusht është që të rrumbullakohet një vit për të qenë zekati vaxhib. Gjithashtu, moshërritja është vaxhib për të qenë obligim namazi dhe obligimet tjera të sheriatit.

  1. Parakushti i të ekzistuarit është ai, në të cilin varet të ekzistuarit e vaxhibit, si p.sh. pastërtia (abdesi) për namazin, apo prezantimi i numrit të caktuar për t’u falur namazi i xhumasë në një vend, për t’u kryer vaxhibi i xhumasë, e po ashtu saëji për të qenë haxhi i vlefshëm. Paravaxhibi (paraobligimi) ose mund të jetë shkak, ose kusht. Secili prej tyre ndahet në sheriatik, logjik dhe natyror.

            Shkaku sheriatik: Si, fjala vjen, koha është shkak për obligueshmërinë e namazit.

            Shkaku logjik: Si, fjala vjen, të pamurit është shkak për të arritur diturinë, e cila duhet të shihet.

             Shkaku natyror (normal): Furja në fyt për ekzekutimin e dënimit vaxhib të varjes.

 

Kushti sheriatik, si fjala vjen, abdesi është kusht për vlefshmërinë e namazit.

Kushti logjik: është kushti, i cili është i domosdoshëm për një çështje të urdhëruar logjikisht, që do të thotë të mos ndodhë urdhëresa dhe e kundërta e urdhëresës  në të njëjtën kohë.

Kushti natyror: që nënkupton atë që është natyrore, si, fjala vjen, pastrimi i një pjese të kokës gjatë abdesit, apo të mbuluarit e një pjese të gjurit për t’u plotësuar mbulimi i shpatullës, për t’u mos u konsideruar pjesë e turpshme.

Sipas kushteve paraprake, vaxhibi ndahet :

  1. Vaxhibi i papërcaktuar( i pa definuar)
  2. Vaxhibi i përcaktuar.81

 

  1. Vaxhibi i papërcaktuar: Është ai, në të cilin varet obligueshmëria para se të ekzistojë vaxhibi, si, fjala vjen: namazi: para saj është pastërtia.
  1. Vaxhibi i përcaktuar: Është ai, në të cilin varet obligueshmëria para obligueshmërisë, si p.sh. namazi dhe moshërritja.

Dijetarët kanë dhënë mendime të ndryshme për paravaxhibin se  a llogaritet vaxhib apo jo.

Dijetarët janë pajtuar se mosobligueshmëria është paravaxhibi, nëse ka paravaxhib, sepse kusht i obligueshmërisë është që i ngarkuari të jetë i aftë dhe të ketë mundësi ta kryejë vaxhibin, e kjo është e pamundur. Po ashtu, nuk ka vaxhib në paravaxhibin, nëse nuk është e mundur kryerja e vaxhibit.82

Mospajtueshmëria ekziston në paravaxhibin, nëse është e mundur kryerja e atij vaxhibi. Për të zgjidhur nyjën e kundërshtimeve duhet shikuar se argumenti, i cili tregon obligueshmërinë e vaxhibit, se a tregon edhe paravaxhibin apo jo?.

Mendimet e dijetarëve në lidhje me këtë çështje

Në lidhje me këtë çështje dijetarët janë ndarë në katër drejtime:83

Drejtimi i parë:

Mendimi i shumicës absolute, të cilët thonë se argumenti, i cili tregon obligueshmërinë e vaxhibit, tregon  përparësinë e paravaxhibit para vetë vaxhibit, pa qenë i përcaktuar, pa marrë parasysh se a është shkak sheriatik, logjik apo natyral dhe pa marrë parasysh se a është  kusht  sheriatik, logjik apo natyral. Tregueshmëria është obligative84, pra kjo do të thotë se të ngarkuarit me diçka nënkupton obligimin, pa të cilin nuk mund të plotësohet në aspektin kuptimor, e jo në aspektin gjuhësor. Shembull:

 Nëse zotëria i thotë shërbëtorit të tij: “Ma sill këtë send prej pullazit”. Shërbëtori nuk mund t’ia sjellë sendin e kërkuar, pa ecur dhe pa hipur në shkallë. Të ecurit është shkak, ndërsa shkallët janë kusht.

Drejtimi i dytë:

 Thonë të kundërtën e mendimit të parë. Ata thonë se argumenti, i cili tregon për obligueshmërinë e vaxhibit, nuk tregon për vaxhibin para obligueshmërisë.

Drejtimi i tretë:

 Tregon paravaxhibin, nëse paravaxhibi është shkaku me tri llojet (sheriatik, logjik dhe natyral), mirëpo nuk tregon nëse para vaxhibit është kushti me tri llojet (sheriatik, logjik dhe natyral), sepse të qenit e shkakut patjetër kërkon që të jetë shkaktuesi, e që te kushti nuk është kështu.

Drejtimi i katërtë:

Tregon paravaxhibin vetëm atëherë, kur para vaxhibit është kushti sheriatik, si fjala vjen: abdesi është kusht për namaz, ndërsa:

nuk tregon nëse para vaxhibit është kushti logjik, si fjala vjen, lënia e vaxhibit, i cili është përballë vaxhibit,

ose natyror, si, fjala vjen, të pastruarit e një pjese të kokës, kur të pastrohet fytyra.

Po ashtu, nuk tregon nëse është shkak me tri llojet. Të këtij mendimi janë Ibn Haxhibi dhe imami i dy shtëpive të shenjta (Haramejn).85

Grupi i parë: Shumica absolute e dijetarëve argumentohen se: Po  të mos kishte vaxhib paraprak (para vaxhibit) me argument të atij paravaxhibi, do të kishte qenë e lejuar që të mos shikohej në atë argument fare. E, po të kishte qenë e lejuar që të mos shikohej në atë argument, do të lejohej lënia e atij paravaxhibi, i cili po të shikohej, do të kuptohej dhe do të obligohej. Ndërsa, nëse lejohet lënia e vaxhibit, duke shikuar në argument, është i pavlefshëm, sepse nënkupton domosdoshmërinë që të jetë argumenti jo tregues i vaxhibit. Pra, edhe kjo është e pavlefshme, sepse atëherë zhvlerësohet ajo çka shpie te vaxhibi, e kjo do të thotë mosobligueshmëria me argument të obligueshmërisë; e kjo dëshmon kontraverz: e, ajo është obligueshmëria paraprake me argumentin e vaxhibit, sepse nuk mund të arrihet asgjë pa kusht dhe pa shkak; e kjo nënkupton domosdoshmërinë që argumenti të tregojë vaxhibin, i cili pason pas argumentit dhe tregon vaxhibin e paravaxhibit.

Grupi i dytë i Usulijinëve argumentohet se po të ishte obligative që paravaxhibi të jetë me argument të vaxhibit, do të kishte qenë e ndërlidhur me çështjen e obliguar, e ajo patjetër do të kishte qenë e detyruar të sqarojë atë çështje. Që të dyja këto janë të pavlefshme, sepse në të shumtën e rasteve njeriu urdhëron për diçka, ndërsa ai plotësisht është i paditur për çështjet para atij urdhri. Por, çështja është se para atij urdhri çështjet nuk sqarojnë urdhrin, e kjo nënkupton domosdoshmërinë e pavlefshmërisë së vaxhibit me argument të vaxhibit; kjo dëshmon kontrast në vetvete, e ajo është mosobligueshmëria me argumentin e vaxhibit. Me këtë kërkohet që ndërlidhmëria dhe sqarimi bën të domosdoshme po të kishte qenë çështja paraprake e vaxhibit vaxhib rrënjësor ose tregueshmëria për të, të mos jetë tregueshmëri e domosdoshme. Ndërsa, treguesi i domosdoshëm nuk e bën të domosdoshme atë, siç kemi cekur më parë.

            Grupi i tretë është argumentuar me atë se ndërlidhmëria në mes të shkaktuesit dhe të shkaktuarës është i fuqishëm, ndërsa e kundërt me këtë është kushtëzuesi me të kushtëzuarën.86 Kjo është ajo përse thuhet se e shkaktuara patjetër duhet të ketë shkaktuesin, ndërsa e kundërta me këtë është kushti.

            Grupi i fundit argumentohet se jokushtëzimi sheriatik nuk ka nevojë të bëjë vaxhib asgjë çka veç është vërtetuar, nga natyrshmëria, se e shkaktuara patjetër duhet të ketë shkakun. Po ashtu, edhe e kushtëzuara logjike, edhe ajo natyrore (normale), patjetër duhet të kenë kushtëzuesin me logjikë dhe natyrshmëri. Mirëpo, tema këtu është në kushtin sheriatik, se po të mos ishte Ligjvënësi, atëherë do të kishte qenë e mundur të jetë e kushtëzuara pa kushtëzuesin, e kjo do të kishte pasur nevojë ta ketë vaxhibin. Mirëpo, nuk është kështu te llojet tjera.87

            Dhe në fund, mendjes i shkon se qëllimi prej obligueshmërisë së veprës vërtet është që të kryhet vepra, të lirohet i ngarkuari nga borxhi dhe të tërhiqet kërkesa. E, kjo bëhet atëherë kur të plotësohen kushtet dhe pjesët kryesore. Urdhëresa për diçka në vetvete, patjetër duhet t’i ketë çështjet paraprijëse dhe duhet që argumenti, i cili tregon obligueshmërinë e vaxhibit të tregojë me argument pasues. Ndërsa, për vaxhibet paraprijëse të vaxhibit të mundur (të arsyeshëm) është tema boshte për të cilën debatohet me argument të patjetërsueshëm. E, ky është mendimi i shumicës absolute të dijetarëve.88

            Amediju thotë: “të gjithë dijetarët (e umetit) janë pajtuar për atë se çka i ka bërë Ligjvënësi vaxhib, i ka bërë vaxhib edhe çështjet paraprijëse të vaxhibit. Ndërsa, të arriturit apo realizimi i vaxhibit duhet të jetë me urdhër, i cili mund të veprohet. Dijetarët kanë thurur këtë rregull kështu:

“E mundura, pa të cilën nuk mund të realizohet vaxhibi , është vaxhib”. Muslimi për vërtetimin e kësaj thotë: “Të ngarkuarit me vaxhib, pa ngarkesë paraprake, shpie të ngarkesa e pamundur. A nuk e sheh se realizimi i shkaqeve të vaxhibit është vaxhib, ndërsa shkaqet e haramit janë haram, – ashtu siç e ka definuar Ixhmai.”88

                                       Çështja e dytë:

  • Obligueshmëria e çështjes dhe ndalesa e asaj çështjeje

 

            Kemi treguar se:

 –Vaxhibi është të kërkuarit e veprimit në mënyrë të prerë.

Harami është të kërkuarit e ndalimit të veprimit në mënyrë të prerë.

 Pas këtij sqarimi, a është e mundur që këta të takohen brenda një pike të përbashkët?! Këtë çështje Usulijinët e kanë hulumtuar dhe kanë ardhur në këtë përfundim:

Të gjithë dijetarët janë dakorduar se është e pamundur që ndalesa dhe urdhëresa të bashkohen në një veprim, në të njëjtën mënyrë, përpos atyre, të cilët lejojnë obligueshmërinë për të pamundurën. Shembull:

 Namazi (për Halidin), kur është i shëndosh,  në të njëjtën kohë do ta ketë obligim faljen e namazit dhe po në të njëjtën kohë do ta ketë të ndaluar faljen e namazit.

Mirëpo, mospajtimi qëndron në atë se a lejohet ndarja e një lloji të veprimit në vaxhib dhe haram, ashtu që një veprim për një person të jetë vaxhib dhe haram, por në rrethana të ndryshme89; me fjalë tjera: a është e mundur që një person prej personave të një lloji të jetë vaxhib, ndërsa personi i një grupi tjetër atë veprim ta ketë haram?!.

  • Një çështje, ose një çështje prej një nga një lloji, ose një person për nga personat e ndryshëm

 

            Nëse është i një lloji, dijetarët kanë thënë se nuk ka kurrfarë pengese që të bashkohen vaxhibi dhe harami, siç është, f.v, sexhdeja ndaj Allahut Madhëruar dhe sexhdeja ndaj idhujve. Zoti i Lartmadhëruar thotë: “Mos i bëni sexhde as diellit e as hënës, por bëni sexhde Allahut, i Cili i ka krijuar”. Sexhdeja, pra, është veprim i njohur: e ka ndaluar që dikujt t’i bihet në sexhde, e ka urdhëruar që dikujt t’i bëhet sexhdeja. Argumenti për këtë është i qartë, sepse pengesa është në atë që të mos ketë kundërshtim në vetë veprimin kërkesë dhe jo kërkesë, ndërsa nuk ka kundërshtim, kur është ndërlidhja në mes të vaxhibit dhe haramit në çështje të ndryshme.

            Disa prej muëtezilëve thonë: “Një  bashkim i tillë nuk lejohet, sepse nënkupton domosdoshmërinë e një çështjeje të ndaluar dhe të urdhëruar. Sexhdeja është një çështje, është urdhëresë t’i bëhet Allahut të Lartmadhëruar, e nuk mund të jetë e ndaluar. Në të vërtetë, ndalesa në fjalë, në ajetin e sipërpërmendur, ka të bëjë me madhërimin e diellit dhe hënës, e cila nuk është sexhde, ndërsa kjo fjalë është hiperbolizuar, sepse ajo është fjalë, për të cilën as që meriton të diskutohet, sepse sexhdeja ndaj Allahut është urdhërimi, ndërsa sexhdeja ndaj dikujt tjetër është ndalimi. Kjo  çështje është e qartë, nuk do koment, sepse është e patjetërsueshme të bëhet dallimi në mes të sexhdes ndaj Allahut dhe sexhdes, e cila nuk lejohet t’i bëhet idhujve, e të ngjashme.

           

Nëse  një çështje është në një person, ajo çështje është tri llojesh:

  1. E cila është e një drejtimi;
  2. E cila është dydrejtimëshe, drejtime që nuk mund të ndahet nga njëra-tjetra;
  3. E cila është dydrejtimëshe, që njëra me tjetrën nuk kanë lidhje.

 

Nëse është një çështje për një person dhe e njëjta mënyrë. Shembull: Ky namaz për Zejdin është edhe urdhëresë, edhe ndalesë, edhe nëse është i shëndoshë. Nuk lejohet që të bashkohen edhe vaxhibi, edhe harami, sepse duhet patjetër që ai të kryejë atë që kërkohet, për ta kryer vaxhibin dhe të ndalohet nga ajo që ndalohet, që të mos kryejë haramin. Kjo është te bashkimi i dy të kundërtave; ngarkesa është e pamundur dhe absurde, e një ngarkesë e tillë nuk lejohet. Kjo është ajo që thuhet tek të logjikshmit: bashkimi i tyre është i pamundur.

Nëse janë dy drejtime të pandara në mes vete, që do të thotë nuk mund të shkëputet njëra nga tjetra, është e njëjta dispozitë, pra nuk lejohet, sepse, në esencë, dydrejtimëshi i pandarë është si një drejtim.

Nëse janë dy drejtime, por që nuk janë të bashkëngjitura në mes vete. Dispozita është dispozitë për llojin e vet, e cila është përmendur në fillim të temës, sepse llojllojshmëria e drejtimeve është njësoj sikur llojllojshmëria e personave. E, atëherë vaxhibi mund të jetë i ndërlidhur për një drejtim, ndërsa harami i ndërlidhur për drejtimin tjetër. Nëse ndërlidhshmëria nuk është e njëjtë, nuk mund të ndodhë kundërshtimi.

Për ta ilustruar me shembuj, po tregojmë si vijon:

Namazi në tokën e uzurpuar: Veprimi në të është dydrejtimëshe:

-Drejtimi i parë është namazi,

– Drejtimi i dytë është uzurpimi.

 Parashtrohet pyetja: këto dy drejtime a janë të bashkëngjitura apo nuk janë të bashkëngjitura?!.

 Shumica absolute e dijetarëve, si hanefijtë, malikijtë dhe shafi’ijtë mendojnë se nuk janë të bashkëngjitura92, ngaqë, edhe pse formalisht duken se janë të ndërlidhura, është e mundur të paramendohen si të ndara. Uzurpimi është drejtim në vete nga namazi, sepse vendi mund të shfrytëzohet edhe për namaz, edhe për veprime tjera. Namazi është i veçuar nga uzurpimi, që do të thotë se mund të kryhet në një vend tjetër. Të bashkuarit e vaxhibit dhe të haramit në këtë është i lejuar. Namazi është vaxhib nga shkaku se është namaz, ndërsa është haram nga shkaku se është toka e uzurpuar prej personit tjetër. Nuk ka mospajtime nga shkaku se nuk ka ndërlidhmëni në mes të vaxhibit, që në këtë rast është uzurpimi. Për këtë arsye, namazi është i plotë dhe meritohet shpërblim për kryerje, ndërsa është haram nga drejtimi tjetër, që do të thotë meritohet dënimi për uzurpim91.

Imam Ahmedi, Xhebaniju me djalin e tij, shumica e muëtezilëve, dhahirijtë dhe zejdijtë mendojnë se të dy drejtimet në këtë veprim janë të pandashme92.  Nga kjo rezulton se veprimi i namazfalësit  për t’u falur në shtëpinë e uzurpuar është veprim zgjedhjeje, se ai vendin e uzurpuar e ka zgjedhur  vendfalje, e  në atë vend falja e namazit është haram, sepse veprimi i ndaluar, në këtë rast namazi, i cili veprim është pjesë e haramit, sepse namazi është ibadet me të folur dhe me të vepruar. E, pasi që namazi është pjesë e atij harami nuk është vaxhib, e kjo do të thotë se namazi është i papranuar, i pavlefshëm, pra se veprimi nuk është kryer.

Medhhebit të shumicës absolute të dijetarëve u është bashkëngjitur edhe Ixhmai, përveç sa i përket çështjes së faljes së namazit në tokën e uzurpuar. Pra, sipas tyre nuk kërkohet ripërsëritja e veprimit, sepse gjëra të tilla mund të jenë të shumta. Po të mos ishin veprat e tilla të plota dhe të pranueshme, umeti nuk do t’i kishte mohuar veprimet e tilla93. Pos kësaj, ka dallim të madh në mes të veprimit, i cili gjykohet në bazë të ndryshimit të dy drejtimeve, pra në mes të uzurpimit dhe namazit, sepse në mes të dy çështjeve ka ndryshim të drejtimeve, sikurse është ndryshimi në mes të llojllojshmërisë, apo dallimi në mes të njeriut dhe kalit, e ndonjëherë sikurse është dallimi në mes të personave, si fjala vjen, dallimi në mes të Zejdit dhe Amrit. Ndonjëherë ndodh dallimi, edhe pse gjykimi është në të njëjtën çështje, që do të thotë në të njëjtin person, por që ka cilësi të ndryshme, si fjala vjen , Zejdi gjykohet si i mallkuar, për shkak të gabimit të tij, ndërsa lavdërohet për shkak të fisnikërisë së tij, sepse këtu nuk mund të ndodhë kundërshtimi (kontrasti) në mes të dy gjykimeve. Për këtë arsye, falja e namazit në shtëpinë e uzurpuar nuk llogaritet gjykimi në të njëjtin drejtim, që do të thotë se namazi është haram në tokën e uzurpuar, e nuk është vaxhib, sepse të gjykuarit se është haram nuk është haram veprimi në vetvete, por është veprim nga shkaku se drejtimi është uzurpimi, e kjo nuk korrespondon që nga drejtimi tjetër të pengojë që namazi të jetë vaxhib, sepse drejtimet ndryshojnë nga njëra-tjetra.

Prej çështjeve që kanë dhënë mendime të ndryshme fukahatë është të agjëruarit e ditës së kurban bajramit, nga aspekti se është urdhër të agjërohet; agjërimi është farz, e nga ana tjetër, agjërimi në ditën e bajramit është i ndaluar. Urdhëresa është e papërcaktuar, ndalesa është e papërcaktuar, për shkak se e përcaktuara në këtë rast, ndalesa, kryhet në të papërcaktuarën. E, kështu është ndeshur e papërcaktuara, sepse ka arsye, e ajo është mospranimi  apo mospjesëmarrja në ftesën e Allahun, sepse agjërimi në këtë ditë është i ndaluar, e festa nuk mund të manifestohet ndryshe vetëm se me mosagjërim. Ky mendim është mendim absolut i shumicës absolute të dijetarëve. Ata llogarisin se këto dy drejtime janë të një pikëqëndrimi, sepse agjërimi është pjesë e ndalesës, e kjo do të thotë se është i ndaluar. E, ndalesa nënkupton se të agjëruarit në këtë ditë është i pavlefshëm, i patolerueshëm dhe i papranuar.

Me një fjalë mund të përfundojmë se:

E ndaluara, me cilësinë e tij, është kontraste apo është në kundërshtim me vaxhibin e bazës së tij. I ndaluar është agjërimi i atij momenti. Kështu që  në bazë të bazës së tij gjykohet haram, pra, që ndalesa e tij (e asaj dite) është në kundërshtim me vaxhibin e tij, e kjo do të thotë se nuk llogaritet tutje – agjërim vaxhib.

Ndërsa hanefijtë thonë: Të ndaluarit e këtij veprimi është i ndaluar, për shkak të cilësisë së tij, e kjo cilësi është se ka ndodhur agjërimi në këtë ditë, ndërsa ndalesa e një çështjeje për shkak të cilësisë së tij nuk është kundërshtim i vaxhibit të bazës së tij93. Për këtë arsye ata thonë: “Agjërimi mund të pranohet, nëse bëhet agjërimi në ditën e bajramit, sepse e ndaluara është e shkaktuara, e jo shkaktuesi. Ndërsa, këto janë të drejtimeve të ndryshme, e nuk ka kundërshtim në mes tyre; e kjo është se ajo është bërë e ndaluar, për shkak të faktorëve të tjerë, sikurse që namazi i të papastrit është i ndaluar, për shkak se i mungon sharti i namazit, pastërtia, e jo për shkak se është e ndaluar të kryhet me papastërti.

 Mendimi më i fuqishëm është mendimi i shumicës absolute të dijetarëve, sepse gjuhësisht nuk ka dallim në mes të ndalimit të kryerjes së veprimit dhe ndalimit të vet vetëveprimit.

Mendimi i mëhershëm mund të kundërshtohet me atë se të ndaluarit e kryerjes së aktit të shkurorëzimit në kohën e menstruacionit nuk është ndalimi i vet shkurorëzimit. Ndërsa:

Kundërpërgjigjja e këtij mendimi është se të ndaluarit e shkurorëzimit në kohën e menstruacionit është bërë ndalesë prej shkakut të ndonjë faktori të jashtëm të ndalesës, e ai faktor i jashtëm është faktor, i cili ndikon në zgjatjen e idetit (pritjes së femrës), sepse ka argumente, të cilët e dëshmojnë një gjë të tillë.

Marrur nga “Usuli fikhu islam” i autorit Dr. Vehbetu Zuhejli.

Përktheu: Dr. Musli Vërbani.

Lini një Përgjigje

Plotësoni më poshtë të dhënat tuaja ose klikoni mbi një nga ikonat për hyrje:

Stema e WordPress.com-it

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj WordPress.com. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Twitter-i

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Twitter. Dilni /  Ndryshoje )

Foto Facebook-u

Po komentoni duke përdorur llogarinë tuaj Facebook. Dilni /  Ndryshoje )

Po lidhet me %s