Dr. Vehbetu Zuhejli, “Usuli fikhu islam”.

Përktheu: Dr. Musli Vërbani.

 

 

Shkenca e Usuli fikhut dhe dobia e studimit të saj

 

Dijetarët e Usulit e kanë bërë zakon që shkencën e Usulit ta definojnë në dy aspekte:

-Aspekti i parë: në bazë të togfjalëshit.

-Aspekti i dytë: në bazë të saj si shkencë.

Sa i përket aspektit të parë, shkenca e” Usuli Fikhut”përbëhet prej dy fjalëve, kështu që ka nevojë për sqarimin e komponenteve.

Sa i përket aspektit të dytë , “Usulul Fikhu” kalon prej kuptimit përbërës dhe bëhet kuptim i veçantë në vete, pra është shkencë apo lëmi e posaçme, e cila më pastaj nuk ka nevojë për pjesët me të cilat është formuar. Ka nevojë vetëm për definicion si term në vete.⁵

Shkenca e Usuli Fikhut  nga aspekti i përbërë prej dy komponenteve

 

            Quhet shkencë, ndërsa ka për qëllim tri kuptime:

1. Çështjet, pra janë çështjet të cilat zbërthehen në këtë shkencë.

 

2.  Perceptimi i këtyre çështjeve, që do të thotë njohja e dispozitave të tyre në mënyrë përfundimtare dhe bindëse. Kjo është e patjetërsueshme në çështjet e besimit. Përderisa i përket dispozitave të fikhut, nuk kushtëzohet kjo çështje, por i mjafton që të jetë prioritare (mendim prioritar).

3. Posedimi të cilin e arrin studiuesi prej këtyre çështjeve dhe zbatimi i tyre.

Kuptimi i parë ka qëllim se çështjet janë temë e studimit dhe, zakonisht, qëllimi ka të bëjë me çështjet, si p.sh. Lëmi i gramatikës ka për qëllim çështjet e lëmit të gramatikës si f.v.: Kryefjala, kallëzuesi, emri, ndajfolja etj.

Lëmi i Fikhut: Është tërësi praktike e dispozitave të sheriatit.

Termi “Usul” –është shumësi i fjalës “esl-bazë”. Gjuhësisht ka kuptimin “ajo çka mbështet diçka në të”, pa marrë parasysh se ajo çka mbështet është abstrakte apo konkrete.

Në terminologji fjala “Usul” përdoret për njërën prej pesë kuptimeve⁶:

1. Bazë. –Në kuptim të argumentit. Këtë kuptim ia japin fukahatë. Ata thonë: Baza e obligimit të namazit është thënia e Zotit të Lartëmadhëruar:“Falni namazin”. E, bazë e kësaj çështjeje është Kur’ani dhe suneti, pra argumenti i tyre, e prej tyre “Usulul Fikhu” ka kuptimin argument për të (argument i fikhut).

2. Parimi i përgjithshëm. Shembull: “Islami është ndërtuar në pesë baza”. “Mos dëmtoni dhe mos u dëmtoni” janë parim prej parimeve të sheriatit.

 

3. Primare, si f.v. Primare te fjala është kuptimi i saj i drejtë, pra dëgjuesi kur ta dëgjoj një fjalë, në rend të parë, i jep kuptimin e drejtë, e jo alegorik.

4. Masë matëse dhe krahasuese, si f.v.: Alkooli është bazë e dehjes. Dehja është prodhim i bazës, e ai prodhim është alkooli.

 

5. Gravituese. Për atë që është i sigurt me abdes, por dyshon në prishjen e abdesit thuhet: “Bazike është pastërtia (abdesi)”. Pra, graviton dispozita e abdesit, përderisa nuk vërtetohet saktësisht se është prishur, e kjo nga shkaku se “e dyshimta nuk e asimilon të sigurtën”.

 

Në rastin tonë, me fjalën “Esl-Bazë” kemi qëllim kuptimin e parë, i cili është “argument”.

Pra “Usulul Fikhu”ka kuptimin: Argumentet e fikhut siç janë: Kur’ani, suneti, ixhmai, Kijasi e të tjera⁷.

Disa dijetarë të Usuli Fikhut mendojnë se fjala “Esl” përdoret në kuptim gjuhësor (etimologjik), pra ka kuptimin: “baza, themeli mbi të cilën ndërtohet diçka, sepse konvertimi prej kuptimit etimologjik në atë terminologjik është e kundërta e bazës. E, në këtë rast nuk kemi nevojë për një konvertim të tillë, nga shkaku se ndërtimi është i njëjtë me ndërtimin (përpilimin) ligjor, me argumentimin e tij, pra bën pjesë në përbërjen e brendisë së ndërtesës, meqë ndërtesa përfshin elementet konkrete, si muri i cili mbështetet në bazën (themelet) e saj. Ngjashëm me këtë mendim logjik (abstrakt) është se ligji ndërtohet mbi bazën e argumentit të saj. Pasi që fjala “esl-bazë” është bashkëdyzuar me fjalën fikh, këtu ka kuptimin logjik, tregon se qëllimi është për ndërtimin logjik. Unë mendoj se përdorimi në kuptim të argumentit është më i përshtatshëm, nëse i bashkëngjitet fjalës fikh, sepse kështu qëllimi dhe kuptimi tregohet më qartë.

Çka nënkuptohet me fjalën argument?

“Në etimologji “argument” do të thotë: udhëzues.

Në terminologjinë e dijetarëve të Usulit: “argument” do të thotë: “Ajo çka mund të arrihet me analizë të drejtë çështja praktike e kërkuar⁸”.

Shembull: Bota: ajo mund të arrihet (kuptohet) duke analizuar gjendjen e saj prej krijimit  dhe  ndryshimit praktik të saj. Shkencërisht është vërtetuar  se Gjithësia patjetër duhet ta ketë Krijuesin e saj. Thuhet: “Gjithësia është e krijuar”. “Çdo gjë e krijuar duhet ta ketë patjetër edhe Krijuesin”. E kërkuara në praktikë:”Gjithësia patjetër duhet ta ketë Krijuesin e saj⁹”.

Shembull tjetër: “Falni namazin”. Rezultati arrihet duke analizuar rrethanat: se kjo formë e formulimit të fjalisë është urdhër, e që arrihet e kërkuara në praktikë, sepse është vërtetuar se “Falni namazin” nënkupton urdhrin për obligueshmëri. Thuhet: “Falni namazin”. Është urdhër për falje të namazit, e urdhri për falje tregon se namazi është farz.

Në të dy rastet, “Gjithësia në vetvete”, po ashtu “namazi në vetvete”, te dijetarët e Usuli Fikhut janë argumente, që do të thotë se te ta është vetëm argument, pra si dispozitë e sheriatit, përderisa te dijetarët e shkencës së logjikës patjetër duhet të jetë e përbërë prej dy çështjeve: Çështja e vogël dhe e madhe.Vështro: Te shembulli i parë paraqiten dy çështje: Bota është e krijuar dhe çdo çështje e krijuar ka krijuesin.

Tregueshmëria e argumentit të Usuli Fikhut për ligjësime mund të jetë:

-Ose i prerë, siç është: Bota ka krijuesin,

-ose jo i prerë, siç është: “Falja e namazit” është obligim-farz.

Argumentet e fikhut janë dy llojesh:

            -Argumentet e përgjithshme, që do të thotë argumentet globale. Këtu bëjnë pjesë argumentet, të cilat kanë të bëjnë me diçka të veçantë si f.v.: Urdhri i përgjithshëm, apo ndalesa e përgjithshme. Këto prodhojnë ligjet e përgjithshme, siç janë: vaxhibi, farzi, përderisa nuk paraqitet ndonjë fakt që i konverton nga baza e tyre.

–Argumentet parësore quhen argumente të sqaruar. Këtu bëjnë pjesë argumentet, të cilët tregojnë për dispozitën e një çështjeje, si f.v.: Urdhri për namaz tregon se namazi është farz. Matja e orizit me grurë, në formë kamate, tregon për dispozitën “haram”, pasi që veç zbulohet shkaku i kamatës¹⁰.

Usuli Fikhu studion argumentet e përgjithshme, ndërsa Fikhu studion  argumentet e veçanta. Në këtë mënyrë, Usuli Fikhu është argument bazë i Fikhut (argument i përgjithshëm).

Fikhu: Në  etimologji, “Fikh” do të thotë: kuptim, perceptim. Këtë e dëshmon thënia e Zotit të Lartëmadhëruar.: “Thanë: O Shuajb, nuk po t’i kuptojmë shumicën e fjalëve që po i thua”.

Po ashtu, edhe thënia tjetër e Zotit të Lartëmadhëruar: “Po, ç’është ky popull që nuk po mund të t’i kuptojë fjalët”.

Në terminologji, Ebu Hanife r.a. e definon kështu: “Njohuria e njeriut, çka i takon atij, dhe çka u takon të tjerëve kundrejt tij”¹¹. Në këtë kontest, fjala “njohuri” ka për qëllim: perceptimin e çështjeve parësore me argument, që në këtë rast ka për qëllim njohjen e shkaqeve, siç janë çështjet poseduese, të cilat janë si rezultat i rregullave, që ndërlidhen dhe e pasojnë njëra tjetrën.

Ky definicion është definicioni i përgjithshëm, i cili përfshin çështjet e besimit, si f.v:

-Patjetërsueshmëria e besimit e të ngjashme,

-çështjet e moralit dhe misticizmit, si dhe

-çështjet praktikuese, si f.v. namazi, agjërimi, shitblerja e të ngjashme.

Ky definicion është definicion gjeneral, pasi që në kohën e Ebu Hanifes, fikhu nuk ka qenë lëmi e pavarur nga lëmitë tjera të sheriatit. Tek më vonë janë themeluar Shkenca e Tevhidit, e cila merret me studimin e çështjeve të besimit, Shkenca e etikës, e misticizmit, në të cilën bëjnë pjesë temat e misticizmit, durimit, kënaqësisë ndaj Allahut, përqendrimit në namaz e të ngjashme, të cilat merren me studimin e çështjeve të ekzistencës. Ndërkaq, Fikhu, në terminologji, bëhet si shkencë, e cila merret me studimin  vetëm të çështjeve praktike, që kanë të bëjnë me njeriun. Kështu, Hanefijt e shtojnë pasusin “çështjet praktike”, që të zhvishet nga çështjet e besimit dhe rregullave të moralit. Ebu Hanife nuk e ka paraparë shtojcën “çështjet praktike”, sepse ai ka dëshiruar që fikhu të jetë lëmi gjithëpërfshirëse. Ai fikhun e llogarit si lëmi për të gjitha çështjet e lartpërmendura dhe e ka quajtur “Fikhu Ekber”- Fikhu i madh.

Dijetari Kesaniu Fikhun e definon  kështu: Njohja e hallallit,  haramit dhe shkencën e ligjeve e të dispozitave.

             Definicioni më i preferuar është definicioni, të cilin e ka definuar Shafiiju r.a., sepse është më i njohuri dhe më i përpiktë për dijetarët e Usulit. Ai e ka definuar kështu:

Është shkencë e ligjeve praktike të sheriatit, të përfituara nga argumentet parësore (të veçanta) ose: Është koleksion i dispozitave praktike të sheriatit, të përfituara nga argumentet parësore (të veçanta)¹². Në definicion, fjala “shkencë” ka për qëllim perceptimin, i cili përfshin njohuri jo të sigurta (teoremë). Kjo nga shkaku se: dispozitat praktike formulohen edhe me argumente të prera dhe jo të sigurta, por edhe me argumente jo të prera dhe jo të sigurta.

Të gjitha argumentet jo të sigurta llogariten në dispozita jo të sigurta. Nga ky shkak, dijetarët e Usulit deklarojnë: Fikhu është temë  e pasigurt.

Me fjalën “shkencë-njohuri” nuk është qëllimi te perceptimi i prerë (definitiv), në mënyrë përfundimtare, por që përfshin edhe të dyshimtën: pra ajo që e ligjëson dispozitën pas analizës dhe dhënies prioritet asaj çështjeje, pasi që edhe argumenti argumenton në mënyrë jo të sigurt.

Kadiu Ebu Bekri Bakilaniu dhe përkrahësit e tij refuzojnë deklarimin se Fikhu është lëmi me argumente jo të sigurta. Dihet se “shkenca” ka kuptimin e perceptimit të prerë, e shtojca “e pasigurt” është e papranuar në definicion. Unë edhe më herët kam përmendur se kjo shkencë ne vete përfshin edhe perceptimet e prera (teoritë) edhe jo të prera (teoremat).

Kadiu Bejdevi zgjedh kundërpërgjigje tjetër. Ai thotë: “Ne nuk e pranojmë se Fikhu është i pasigurt, por përkundrazi është i prerë, dhe i sigurt. Kjo nga shkaku se Muxhtehidi kur ta mendojë (jep idenë për) një dispozitë, ajo fetva i bëhet obligative në vepër, që do të thotë argumenti është bërë i prerë, pasi që është bërë vaxhib pasimi i jo të sigurtës; ndërsa dispozita është bërë e sigurt, e hamendja (jo e sigurt) ka qenë rruga deri te vendosja e ligjit”.

Ky argument i prerë është Ixhmai i umetit se: “çdo muxhtehid e ka obligim (vaxhib) që të veprojë me fetvanë e tij”. Po ashtu, ky është edhe argument logjik, siç e cekëm më parë, kur të paraqitet rasti i dy alternativave, njërës  patjetër i jepet prioritet.

Përderisa sa i përket “të dyshimtës”: Në mendje është barazim i dy anëve dhe çështjeve, të cilat nuk dospozitohen për shkak të balancimit (barazimit) në mes të dy alternativave, sepse do të ndodhte dhënia përparësi, pa të drejtë përparësie.

Kryesore është se “me iluzion” nuk ka dispozitë, sepse  dispozita në mes të dy të kundërtave është absurde. “Iluzioni” është perceptimi i anës joprioritare, ndërsa e kundërta e saj, “dyshimi” me të cilën ligjësohet.

 

           

Ligjet, shumës i fjalës ligj. Në etimologji ligj është mbështetja e një çështje në tjetrën ose në formën pohuese. Si ligji : se “agoi hëna”, ose “nuk agoi hëna”.

Ndërsa, në terminologji: ligji është Ligjërimi i Allahut, që ka të bëjë me veprat e të obliguarve a si obligim, ose me të drejtë zgjedhjeje a vendosëse.

Mirëpo, ligji, në kuptim të lartpërmendur, është ligji te dijetarët e Usulit. Zoti i Lartëmadhëruar ka thënë: “Falni namazin”. Është ligj i Ligjvënësit. Përderisa te fukahatë ligji është gjurma (rezultati), i cili buron nga ligjërimi i Ligjvënësit, e nuk është vet ligjërimi, të cilin ligjërim e konsiderojnë vetëm argument për ligjësim. Thuhet: Ligji i namazit është obligueshmëria, e argument i obligueshmërisë është thënia e Zotit të Lartëmadhëruar: “Falni namazin”. Me një fjalë: Qëllimi me njohurinë e ligjeve është që të përjashtohet dituria për cilësi, vepra dhe dituria për individë.

Pjesa e definicionit me “ligjet e Sheriatit”, pra që kanë të bëjnë me sheriatin. Kjo pjesë është precizuar që të përjashtohet:

-dituria për ligjet natyrore si f.v. “Lindi dielli”

-po ashtu, edhe dituria për ligjet logjike si f.v.: Numri një është gjysma e numrit dy, ose sendi është më i madh se një pjesë e saj, e raste të tjera të medicinës e të inxhinierisë,

-po ashtu, në definicion nuk bëjnë pjesë edhe ligjet (rregullat) e gjuhës, ose ligjet vendosëse (rregullative), siç janë: “kjo është e kundërta e kësaj”, apo “ana pozitive është e kundërta e anës negative”, ose ”Zejdi qëndron në këmbë” ose ”Zejdi nuk qëndron në këmbë”, apo “Aktivi është në rasën emërore”.

Pjesa e definicionit me “ligjet praktike” potencohet që të mënjanohen lëmitë shkencore apo të besimit, të cilat janë bazë e fesë, siç janë:

– Dituria se Zoti është Një, Zoti Sheh, Zoti Dëgjon etj,

– po ashtu, sipas mendimit të Imam Razijut, shkenca e Usulul fikhut, e definuar me fjalën “ligjeve praktike” nuk është qëllimi se “të gjitha ligjet e fikhut janë praktike”, por që shumica e ligjeve të fikhut janë praktike, e jo që të gjitha, sepse ka ligje të Fikhut, të cilat nuk janë praktike, por janë ligje teorike, si për shembull: “Lirimi nga robëria”, apo “vrasja është pengesë (padenjësi) e trashëgimisë”.

Atributi se kjo shkencë është “e përfituar”, është atribut që nga definicioni përjashton  diturinë e melaqeve që kanë të bëjnë me ligjet praktike,

-po ashtu përjashtohet edhe dituria e të Dërguarit të Allahut s.a.v.s., e arritur pa ixhtihad, por nëpërmjet frymëzimit.

-Po ashtu, nga definicioni përjashtohet dituria jonë për çështjet e patjetërsueshmërisë të fesë, siç janë: obligueshmëria e pesë kohëve të namazit e të ngjashme. Të gjitha këto njohuri nuk janë njohuri të Fikhut, sepse nuk janë të përfituara (prodhuara). Këtë pjesë të tekstit të definicionit, Ibni Haxhibi e ka zëvendësuar me një pjesë tjetër. Ai thotë: “Fikhu është shkenca, e cila merret me studimin e ligjeve dytësore të sheriatit, të përfituara prej argumenteve  parësore me argumente”.

Te atributi “argumentet të sqaruara” përjashtohet dituria pasuese nga dijetarët dhe njerëzit e rëndomtë të medhhebeve në këto ligje. Kjo nga shkaku se dituria e këtyre është si rezultat i argumentit global; sepse çdo ligj për të cilën ka thënë Imami, i cili pasohet apo që ka dhënë fetva, është ligji i Allahut. Në këtë rast, me fjalën “dituri” nuk është qëllimi te dituria e të gjitha çështjeve të kësaj shkence, por qëllimi është dituria në përgjithësi prej ligjeve të sheriatit, të cilat janë formuluar për t’i kuptuar ligjet tjera. Dijetarët muxhtehid janë pyetur për disa çështje dhe secili prej tyre ka pasur rast të thotë: “Nuk di”. Kështu ka ndodhur me Imam Malikun kur është pyetur për katërdhjetë çështje. Ai është përgjigjur në katër prej tyre, ndërsa në tridhjetë e gjashtë pyetje është përgjigjur “Nuk e di”.

Me pjesën “El” shquese kemi për qëllim “llojin”. Për këtë arsye, Amediu thotë: Fikhu posaçërisht është shkencë e arritur si rezultat global prej ligjeve dytësore të sheriatit, pas analizave dhe argumenteve. Amediu dhe të tjerët definicionit ia kanë shtuar  pasusin “nëpërmjet elaborimeve dhe argumenteve”, nga shkaku që të përjashtohet:

• dituria e Allahut të Lartëmadhëruar në ligjet e sheriatit,
• dituria e Xhibrilit dhe
• dituria e Pejgamberit s.a.v.s., si rezultat i frymëzimit, sepse dituria e tyre në ligje nuk quhet “fikh” në shkencën e Usulit.

Unë nuk shoh se është e domosdoshme të shtohet ky “pasus”, meqë, siç e kam cekur më parë, përjashton diturinë e tyre.

 

 

 

 

Definicioni i Usulul Fikhut nga aspekti shkencor

Ne edhe më herët kemi sqaruar fjalën e Usuli Fikhut, nga aspekti i përbërë nga dy fjalë, mirëpo nga aspekti si togfjalësh në vete, si shkencë në vete, do ta shpjegojmë tani.

Dijetarët Shafiij të Usuli Fikhut e kanë definuar këtë shkencë kështu: Është studimi i argumenteve të fikhut globalisht, mënyra e përfitimit prej atyre argumenteve, dhe gjendja e përfituar.

Nga definicioni i përmendur në të kaluarën, këta bëjnë përjashtime nga shkaku se fjala “dituri” tregon se i ka paraprirë injoranca, e që nuk është kështu me fjalën “njohuri-shkencë”. Njohuria pa argumente është njësoj si lëmia e fikhut e të ngjashme. Njohuria e disa argumenteve të fikhut ështësi të ishte kapitull i Usuli fikhut. Usuli Fikhu nuk përbëhet  vetëm me një pjesë të saj. Me fjalën “njohuria e argumenteve” qëllimi është që të njihet se Kur’ani, Suneti, Ixhmai dhe Kijasi janë argumente me të cilat bëhet argumentimi dhe se “urdhërori tregon ligj obligativ” e të ngjashme.

Me fjalën “globale” qëllimi është se e drejtë e dijetarëve të Usulit është që t’i njohim argumentet në mënyrë globale siç është rasti kur thuhet se: “Ixhmai është argument”.

Fjala “njohuria e mënyrës së përfitimit” ka kuptimin: përfitimi i fikhut nga argumentet e tij, që do të thotë: përpilimi i ligjeve të sheriatit prej saj. Kjo kërkon njohuri mbi kushtet e argumentimit, si f.v. “Fjalës tekstuale i jepet përparësi ndaj fjalës së qartë”, “Hadithit mutevatir i jepet përparësi ndaj hadithit të  vetmuar” e të ngjashme.

Pjesa e definicionit “dhe gjendja e përfituar” do të thotë: njohuria pas gjendjes përfituese, e ajo nënkupton kërkimin e ligjit të Allahut të Lartëmadhëruar, nga shkaku se muxhtehidi përfiton ligje prej argumenteve. Në definicion përmendet edhe pjesa e fundit “njohuria e kushteve të ixhtihadit dhe kushteve të pasimit, të cilat janë kushte të Usuli Fikhut”. Kjo nga shkaku se tregueshmëria e argumenteve në të shumtën e rasteve është e pasigurt. Në të shumtën e rasteve, e pasigurta dhe tregueshmëria e saj ka nevojë për ixhtihadë (hulumtim).

Me fjalë të shkurtra, kjo ishte analiza e definicionit të Usuli Fikhut te Shafiijt.

Diejtarët e Usulit Hanefij, Malikij dhe Hanbelij

Usuli Fikhun e kanë definuar kështu: Usuli Fikhu është: rregulla me të cilat, duke i studiuar, arrihet deri te zbërthimi (përpilimi) i ligjeve nga argumentet parësore. Ose “Është shkencë e këtyre rregullave”^25.

“Rregulla” është shumës i fjalës rregull, është ajo prej së cilës kuptohen ligjet parësore, të renditura në bazë të tematikave, ose në mënyrë të prerë, apo në mënyrë jo të prerë.

Nga definicioni përjashtohen çështjet parësore, të cilat nuk janë rregulla, si f.v.: argumentimi për lejimin e shitblerjes dhe ndalimin e kamatës me fjalën e Zotit të Lartëmadhëruar. “Allahu e ka lejuar shitblerjen dhe e ka ndaluar kamatën”, nga shkaku se dijetari i Usulit nuk merret me argumentet parësore, as me argumentimin e tyre, por me studimin e argumenteve gjenerale, argumentimin e atyre argumenteve, për t’i vendosur rregullat e përgjithshme, si për shembull:

-Kur’ani dhe suneti janë argumente me të cilat bëhet argumentimi.

– Fjala tekstuale ka përparësi ndaj fjalës së qartë.

-Hadithi “mutevatir” ka prioritet ndaj hadithit të vetmuar.

-Fjala e papërcaktuar konvertohet në fjalë përcaktuese.

-Çdo urdhër i Ligjvënësit llogaritet obligim (vaxhib).etj²⁶.

Te cilësimi i rregullave se “me to arrihet deri te përpilimi (zbërthimi) i ligjeve”, përjashtohen dy çështje:

–Rregullat, me të cilat, edhe nëse bëhet studimi, nuk sjellin ndonjë rezultat, sepse ato në vetvete kanë qëllimin e caktuar si f.v.: “Drejtësia është bazë estudimit”.

-Ose siç është fjala me rregullat e fikhut “rregullat me të drejtë zgjedhjeje në shitblerje”, dëmshpërblimet etj., sepse me këto nuk arrihet deri te ndonjë përpilim i ligjit.

-Po ashtu edhe rregullat me të cilat arrihet deri te përpilimi i ndonjë rregulli, por jo te përpilimi i ligjeve si f.v.: Rregullat e shkencave tjera. Shembull: Rregullat e matematikës, inxhinierisë.

-Po ashtu, përjashtohen edhe rregullat me të cilat arrihet deri te këto ligje, por nga një largësi e madhe. Shembull: Rregullat e gramatikës.

-Sa i përket rregullave me të cilat arrihet deri te ligjet, me to nënkuptohet se “këto rregulla janë mjete të muxhtehidit për t’i perceptuar ligjet dhe për t’i pasur si argument”. Këtu bëjnë pjesë edhe rregullat me të cilat merret qëndrimi për të arritur deri te qëllimi i dëshiruar, si f.v. moslejimi i shfuqizimit, apo moslejimi i kundërshtimit të argumentit më të fuqishëm, e po ashtu, edhe kushtet, të cilat kushtëzohen që argumenti të na sjellë deri te qëllimi i dëshiruar. Ka edhe çështjet të tjera, të cilat, nëse do Allahu, do t’i shpjegojmë më vonë.

Argument sqarues: -Janë argumentet parësore, pra argumentet, të cilat kanë të bëjnë posaçërisht me një çështje, ashtu që secili argument argumenton për ligjin e caktuar në mënyrë të posaçme, si f.v:

Thënia e Zotit të Lartëmadhëruar: “Ju janë ndaluar juve nënat e juaja dhe vajzat e juaja”.

Pastaj thënia e Zotit të Lartëmadhëruar: “Dhe mos iu afroni prostitucionit”.

Ajeti i parë argumenton për ligjin e posaçëm, ndalimin e martesës me nënat ose me vajzat.

Ajeti i dytë argumenton për ndalimin e prostitucionit.

Ndërkaq, sa u përket argumenteve gjenerale apo globale, ato nuk kanë të bëjnë posaçërisht për ndonjë çështje dhe nuk argumentojnë për një ligj të posaçëm, siç janë katër burimet e sheriatit: Kur’ani, Suneti, Ixhmai dhe Kijasi, si dhe çështjet që janë të ndërlidhura me to. Shembull: “Urdhërori është për të obliguar”. Ne kemi sqaruar edhe më herët se këto janë fusha e studimit të Usulit, ndërsa argumentet parciale janë fushstudimi i Fikhut.

Imam Shevkaniju pasusin “parciale”nuk e pranon, e ai thotë: Ska nevojë të përmendet pasusi “parciale”, sepse kjo vetvetiu nënkuptohet; e kjo për shkak se qëllimi me “përpilimi” (zbërthimi) parësor i ligjeve nuk mund të bëhet pa argumente të sqaruara. Në librin “Irshadul Fuhul”, ai definicionit ia shton pjesën “në mënyrë analitike”, me qëllim që të përjashtohet lëmia e kundërshtimeve dhe e konfrontimeve, sepse këto veprime, edhe pse bëjnë pjesë në rregullat me të cilat arrihet deri te çështja e Fikhut, jo në formën e komentimit, por qëllimi është që me fjalën të detyrohet kundërshtari që të pranojë një çështje prej çështjeve. Ëdhe pse eksperti hulumton në mënyrë të hollësishme, qëllimi i tij nuk është që në mënyrë të drejtpërdrejtë të vërtetojë çështjen me argument, por që kundërshtarit t’ia paraqesë argumentin vetëm për ta elaboruar dhe për ta studiuar.

Tematika e shkencës së Usuli Fikhut dhe e shkencës së Fikhut

Tematikë e çdo shkence është çështja, të cilën e studion ajo shkencë për rastet e paraqitura, pra studimin e gjendjes dhe rrethanave, të cilat i paraqiten²⁷.

Me fjalën “çka paraqitet” kemi për qëllim çështjen, e cila i mvishet nga jashtë²⁸. Thuhet: rasti i paraqitur në të, nga shkaku se bëhet ndërlidhje e fortë në mes të gjendjes së paraqitur dhe vet qenies, si f.v.: perceptimi (njohuria) për njeriun,

– bëhet edhe si lidhje reciprociteti, si f.v. të qeshurit e njeriut, kur sheh diçka  qesharake.

-bëhet edhe nëpërmjet çështjes gjenerale, ndërsa vet është specifike, si f.v. njeriu lëviz gishtin, meqë  është gjallesë.

Me fjalën “studim të rasteve të paraqitjes qenësore” kemi për qëllim t’i japim vlerën e lëmisë shkencore, siç është rasti kur themi: Kur’ani argumenton ligjin,

-ose kur tregojmë llojet e ligjit. Urdhërori tregon për obligueshmërinë,

-ose çështjet qenësore të tematikës, siç është rasti kur themi: Teksti tregon me tregueshmëri të prerë,

-ose kur tregojmë llojet e çështjes qenësore, siç është rasti kur themi: Fjala e përgjithshme prej së cilës veçohen disa njësi; njësitë tjera tregojnë se kanë tregueshmëri jo të sigurt.

Nga kjo paraqitje e shkurtër e tematikës së Usulit vërejmë se të gjitha tematikat e Usuli Fikhut kanë një pikë: “Vërtetimin e vetvetes me argumente dhe me dispozita, për të vërtetuar argumentet e ligjeve, si dhe për të miratuar ligjet me argumente²⁹”. Kështu tematika e Usuli Fikhut është: Argumentet e përgjithshme të sheriatit me të cilat bëhet vërtetimi i ligjeve të përgjithshme dhe vërtetimi i ligjeve me argumente. Ky është përkufizimi më i drejtë i tematikës së Usulit, i cili definicion bën argumentimin e përgjithshëm të sheriatit, të cilën e bëjnë shumica e dijetarëve të Usulit³⁰. Nuk është çështja që dijetari i Usulit t’i paraqesë ligjet e sheriatit në mënyrë amatore, po me ekspertizë dhe në mënyrë profesionale, që e kundërta është me programin e dytë me të cilën përkufizohet tematika e Usulit, pra vetëm me argument të përgjithshëm, dëgjimor, ku dituria (dëshmia) arrihet duke shikuar faktet, rrethanat, dhe atë në bazë të mundësive për t’i miratuar ligjet për veprimet e njerëzve. Atëherë paraqitja(zbulimi), apo vendimmarrja e atyre ligjeve nuk është prej tematikës së Usulit, duke pasur parasysh se studimi për Ligjin, Ligjvënësin, të Ligjësuarën dhe Ligjësimin është një fushë e madhe me të cilën merret Usuli, pasi që nuk ka bazë të studimit të argumenteve, pa qenë baza e studimit të ligjeve; derisa të jetë qëllimi bazë i kësaj shkence, tematikat tjera janë shtesë për të. Këtë mendim e ndajnë dijetari Shevkaniju dhe dijetari Sadru Sheria, autor i librit “Et Tehvil” . Mendim tjetër ka dijetari Amediju, i cili paraqitjen e ligjeve në Usul e konsideron si rrugë të rregullt dhe vazhduese.

Me shembuj ne kemi ilustruar tematikën e Usulit, kur kemi thënë se:          -Urdhri tregon obligimin,

-Ndalesa tregon haramin.

-Fjala e përgjithshme i përfshin të gjitha njësitë që kanë të bëjnë me të.

-E papërcaktuara tregon për njësinë e një mesi, pa qenë e përcaktuar.

Të gjitha këto janë rregulla krejtësisht të kundërta me rregullat parësore, të cilat i studion fikhu. Ne e kemi sqaruar këtë më edhe më herët.

Duke shpjeguar tematikën e Usuli Fikhut, shfrytëzoj rastin që të citoj thënien e Shatibiut në librin “Muvafekat”. Ai thotë: “Çdo çështje e arkitektuar në Usuli Fikh nuk gjendet në degët e fikhut, apo rregulla të fikhut, apo nuk janë ndihmëse të Usulit. Usuli Fikhu është tërësi në vete, me fjalë të tjera, shkencë në vete”.

Duke u bazuar në këtë, përjashtohen shumë çështje, të cilat dijetarët e mëvonshëm i kanë konsideruar si pjesë të Usuli Fikhut, siç është rasti me:

Zanafillën e emërtimeve:  a është e para apo pas veprimit?!³¹.

-Pastaj çështja “mubahi”: a është ligj obligativ apo jo?!.

-Pastaj çështja: A ka qenë Pejgamberi s.a.v.s. vet Ligjvënës apo jo?!.

– Po ashtu, edhe shumë tema të gramatikës, siç janë: kuptimi i shkronjave, llojet e shkronjave, folja, pjesëza, fjala në kuptim të drejtë dhe fjala alegorike, fjala dykuptimëshe, sinonimi, infinitivi etj etj.

Mirëpo, pas gjithë kësaj çka deklaruam, mësimi i këtyre çështjeve nuk është i panevojshëm dhe i padobishëm në Usuli Fikh. Në fakt, këto tema janë hyrje në Usuli Fikh, nga shkaku se nga një aspekt janë lëndë të gjuhës arabe dhe  nga këto pasqyrohen dispozitat e sheriatit³².

Ndërsa, ajo që i përket tematikës së Fikhut është vepra e të obliguarit, të vendosura prej dispozitave të sheriatit, me fjalë tjera, detyrat praktike të marra nga argumentet e sheriatit. Dijetari i Fikhut studion shitblerjen, të ngarkuarit, qiradhënien e tij, namazin e tij, agjërimin e tij, haxhin e tij; detyra e tij është të kuptojë dispozitën e sheriatit për çdo veprim të veprimeve, çdo kontratë, çdo aktivitet dhe çdo veprimtari, e cila rezulton prej atyre kontratave. Vetëm se kjo nuk është detyrë e shkencës së Usulit, sepse ne sqaruam më parë se Usuli studion argumentet e përgjithshme.

Qëllimi i studimit të Fikhut dhe Usuli Fikhut

Qëllimi i shkencës së Fikhut është praktikimi i dispozitave të sheriatit prej veprave dhe fjalëve të njerëzve. Fikhu është baza e dijetarëve për të kuptuar dispozitën e sheriatit, e cila buron nga vepra dhe fjalët e njerëzve. Është bazë e gjykatësit për të gjykuar, ndërsa baza e myftiut për të dhënë fetva.

Pra, qëllimi i studimit të shkencës së Usuli Fikhut është fusha ku fillon dhe përfundon studimi (analiza). Nga dijetarët eminent të mi të lëndës së Usuli Fikhut të universitetit të famshëm kam dëgjuar se shkenca e Usulit është shkencë fillestare që të profesionalizon, e pastaj të sjellë deri në pikën e fundit. Kur e kam dëgjuar këtë, jam befasuar dhe kam thënë: Po, atëherë, cila është arsyeja (dobia) e studimit të kësaj shkence?

Pas një analize dhe elaborimi përfundova se kjo shkencë ka rëndësi të madhe, sa që kam dëgjuar se kjo është shkenca më e kërkuara dhe se për këtë shkencë kanë nevojë prokurorët, gjyqtarët, bile edhe profesorët e Fakultetit Juridik në Egjipt. Ata dëshironin të përqendroheshin dhe të thelloheshin në elaborime të shkencës së Usuli Fikhut, pa u interesuar të mësonin shkencat tjera të sheriatit, nga shkaku se kjo shkencë i ka vendosur teoritë e saj, ka dhënë frytet e saj, dobitë dhe rezultatet e saj të shkencës dhe të teorisë të së  drejtës, si dhe në fushën e praktikimit të teorive të së drejtës për prokurorët  dhe avokatët. Kur ndonjë person tregonte ndonjë rregull të Usuli Fikhut, çështja përfundonte dhe nuk kishte çka të diskutohej në shumë, nga shkaku se shkenca e Usuli Fikhut është e bazuar në argumente logjike, shkencore dhe  transmetuese (Kur’ani, Suneti dhe Ixhmai) dhe se nuk ka hapësirë tjetër për të diskutuar; nuk lë hapësirë për t’i mbyllur sytë dhe që të mos shikohet vlera e saj, rëndësia e saj dhe çështja e saj. Unë do t’i përmend dobitë më të rëndësishme të saj.

E para: -Dobia historike.

Kjo dobi vërehet në rregullat e Usulit, perceptimit të fukahave e të muxhtehidëve dhe rruga e përligjësimit, e me to arritja deri te njohja e përpiktë e ligjeve të sheriatit, të cilat e qetësojnë zemrën dhe mendjen. Kjo vlerë, edhe pse është historike, nuk mund të injorohet rëndësia e saj, pasi që askush nuk mund të injorojë vlerat e studimit të historisë, e cila është e ndërlidhur me të kaluarën e umetit ; të jetë mësim për të ardhmen, ashtu që të bëhet planifikim më i mirë i së ardhmes, në dritën e trashëgimisë kulturore.

E dyta: -Dobia teorike dhe praktike.

Kjo është dobia e profesionalizimit për të përpiluar ligjet me argumente. Kjo dobi është për muxhtehidin, ndërsa sa i përket pasuesit, dobia e kësaj shkence shihet, siç sqarova te dobia historike, e ajo është ndalja deri te pika: ashtu siç i kanë kuptuar çështjet ekspertët dhe në çka janë bazuar ata në përpilimin e ligjeve, ashtu i pranon shpirti dhe qetësohet zemra, duke i pranuar, pra, ato çka kanë thënë. E qetësimi i shpirtit të detyron për ta praktikuar dhe për ta zbatuar dhe me vendosjen e ligjit të sheriatit, e cila është rrugë e lumturisë në këtë botë dhe në botën tjetër.

E treta: -Dobia në ixhtihadë(hulimtim).

Dobia e kësaj shkence te muxhtehidi shihet atëherë kur i ndihmon atij në përpilimin e ligjeve, ashtu që studimi i shkencës së Usulit t’i përgatitë studiuesit për të arritur deri te suksesi, dhënies të prioriteteve dhe analizave të mendimeve të fukahave të mëhershëm, ose në miratimin e ligjeve të sheriatit, me të cilat i përmbush nevojat individuale dhe shoqërore; e kjo për shkak se tekstet e Kur’anit dhe të sunetit janë tekste të përkufizuara dhe definitive, ndërsa ndodhitë dhe çështjet tjera, që i paraqiten njerëzve janë të pafund. Ajo çka është përfundimtare nuk mund të përfshijë atë që është jopërfundimtare, përpos nëpërmjet rrugës së ixhtihadit. Ixhtihadi as që mund të paramendohet pa njohjen e rregullave të Usulit dhe perceptimin e urtësive të ligjeve të sheriatit. Me thellimin në këtë shkencë mund të shkundim nga vetja pluhurin e pasimit të verbër dhe ta rivendosim fikhun Islam përsëri³³.

E katërta: Dobia në fushën e krahasimeve.

Nuk mund të bëhet krahasimi i suksesshëm pa u mbështetur në argumentet tekstuale a logjike, ose të Usulit. Në kohën e sotme, krahasimi i medhhebeve ka rëndësi të veçantë, pa marrë e parasysh atë në fushën e sheriatit në mes të medhhebeve mes vete, ose  ndërmjet medhhebeve dhe kushtetutave njerëzore. Në të dy rastet, nuk mund të anashkalohen rregullat e Usulit, sepse kjo shkencë na udhëzon te argumentet e ligjeve dhe na shpie deri te kandari i përpiktë në mes të mendimeve të ndryshme dhe dhënies prioritet argumentit më të fuqishëm prej tyre. Nga kjo shihet dobia e Usulit edhe te pasuesi (imituesi), që të ketë mundësi të vendosë në peshojë argumentet e medhhebeve të tij dhe argumentet e medhhebeve tjera.

E pesta: -Dobia e kësaj bote.

Kjo dobi është rruga e pikësimit të bazave të ligjeve të sheriatit dhe argumentet e saj dhe zgjimin e të ngarkuarit për t’i kryer detyrat fetare. Për këtë arsye, dijetarët e Usulit kanë deklaruar: Dobia e Usuli Fikhut është te njohja e ligjeve të Zotit të Lartëmadhëruar. Ky është shkak, i cili sjell lumturi në këtë botë dhe në botën tjetër.

Pra, shihet qartë se s’ka vend mendimi se: Ligjet e sheriatit janë miratuar dhe s’kanë çka të angazhohen muxhtehidët, se njerëzit i kanë pranuar këto mendime dhe e kanë mbyllur derën e ixhtihadit; se Usuli fikhu studiohet për t’i hapur derën ixhtihadit. Mirëpo, me atë që kemi mësuar nga dobia e ixhtihadit, mund t’u kundërpërgjigjemi se: shkak i mbylljes së derës së ixhtihadit ka qenë barrikada në mes të atyre që e kanë quajtur veten Fekihë, pa i plotësuar kushtet e kërkuara të ixhtihadit. Argument për këtë e kemi atë se dijetarët e mëvonshëm, të cilët e kanë mbyllur derën e ixhtihadit, prapëseprapë kanë vazhduar zbatimin e Usuli Fikhut, ngaqë shumica prej tyre janë përgatitur dhe janë specializuar, pasi që i kanë korrur frytet dhe dobitë e kësaj shkence.

Përfundim: –Ska dyshim se Usuli Fikhu është një prej shkencave të domosdoshme për çdo muxhtehid, për çdo myfti, si dhe për çdo studiues, i cili dëshiron të dijë se si janë përpiluar ligjet. Ata që nuk kanë nevojë për këtë shkencë janë njerëzit e rëndomtë, të cilëve u mjafton vetëm t’i pranojnë mendimet e të tjerëve dhe nuk kërkojnë fakte e argumente. Nuk është e thënë që të gjithë njerëzit të jenë të kënaqur kështu.  Dijetari është ai, të cilit nuk i mjafton vetëm t’i lexojë ligjet nga dijetarët dhe ta konsiderojë si çështje të kryer, por të  hulumtojë për argumentimin e secilit ligj, e pastaj, nga hulumtimi i tij, të nxjerrë në shesh frytet e ixhtihadit të tij, gjë që sjell dobi në njohjen e ngjarjeve, ndodhive dhe çështjeve të reja.

Me kaq po e përfundoj këtë rezyme të shkurtër, pa u thelluar në paraqitjen e zanafillës së shkencës së Usuli Fikhut, themelimin e saj, zhvillimin e saj, dhe rrugët e përpilimit të rregullave të Usuli Fikhut te mutekeliminët dhe te Hanefijt, sepse të gjitha këto janë të njohura dhe se janë sqaruar në librat tjerë të mëhershëm.