Dr. Vehbetu Zuhejli

Përktheu: Dr. Musli Vërbani

Burimi: USULI FIKHU ISLAM

 

E LIGJËSUARA

 

Disa usulijinë të ligjësuarën e kanë definuar si e ligjësuara, sepse vepra  ose është e ligjësuar si vaxhib, ose si e ndaluar.

Disa të tjerë e kanë definuar:

E ligjësuara me të: sepse vepra e të ngarkuarit cilësohet me atë se “është urdhëruar me të, ose është ndaluar me të”. ²⁰²

E ligjësuara me të: Është vepra e të ngarkuarit, e cila është e ndërlidhur me dispozitat e Ligjvënësit.²⁰³

Thënia e Zotit të Lartmadhëruar :”Faleni namazin”, me të është obligimi i ndërlidhur me veprën, e cila është “të falurit e namazit” dhe e ka bërë vaxhib.

Pastaj, thënia e Zotit të Lartmadhëruar: “O ju, të cilët keni besuar, nëse jepni borxh në mes vete deri në një afat të caktuar, shkruajeni”. Në të është ligji i “Nedebit”, i cili është ndërlidhur me veprën, e ajo vepër është  “të shkruarit” e borxhit, dhe e ka bërë ligj atë “Mendub”

Pastaj, thënia e Zotit të Lartmadhëruar: “Mos vrisni njeri”. Ndalesa është rezultuar prej ajetit që është i ndërlidhur me veprën, e cila vepër është vrasja e njeriut, dhe e ka bërë “të ndaluar”.

Pastaj, thënia e Zotit të Lartmadhëruar : “ Dhe kur të përfundoni namazin, shpërndahuni nëpër tokë”.  Në të është lejimi:  ajo vepër është shpërndarja në tokë, e kjo është e ndërlidhur me veprën e të ngarkuarit.

E ligjësuara me të në veprën e të ngarkuarit nuk mund të jetë ndryshe, përpos në mundësi të të ngarkuarit, gjithmonë  prej fillimit të çështjes, pra, që të jetë: Vaxhib, Haram; Mendub ose Mubah.

Sa i përket ligjit Rregullativ: Mund të jetë vepër e të ngarkuarit, por mund të jetë vepër për të, mirëpo interpretohet te veprimi i tij, si f.v: Kalimi i diellit prej zenitit, të cilin Ligjvënësi e ka bërë shkak për t’u bërë obligim namazi për të ngarkuarin. Ndërlidhja e ligjit vendosës me veprën e të ngarkuarit është nëpërmjet ndërmjetësimit të ndërlidhjes me ligjin ngarkues, nga mënyra  e saj si shkak, ose si kusht, ose pengesë për të.

Nga kjo kuptojmë se: Nuk ka ngarkesë përpos me vepër²⁰⁴ ,siç thonë Usulijinët. Nëse dispozita e Ligjvënësit është obligative, ose edukuese (nedeb), çështja është e qartë, sepse obligueshmëria është ndërlidhur me veprën  vaxhib (obliguese), në mënyrë të prerë, ndërsa  ndërlidhja e edukimit (nedebit) me veprën e quajtur mendua, jo në mënyrë të prerë. Në të dy rastet, ngarkesa është e ndërlidhur me veprën.

Nëse ligji i Ligjvënësit është ndalesë apo mekruh, i ngarkuari që në të dy rastet është vepra, sepse është ndërlidhur ndalimi i vetvetes për të vepruar haramin ose mekruhin.

Shumica e muëtezilëve thonë: Ngarkesa për ndalesë nuk është vepër, por është të mosekzistuarit, që do të thotë mosvepra. Kjo është një mundësi për të ngarkuarin që të mos synojë në ato gjëra. Mirëpo, ky mendim nuk është i fuqishëm, sepse të mosekzistuarit e një sendi është çështje e paarritshme, sepse për të paarriturën nuk ka as falënderim, e as shpërblim, sikurse asgjëja është arritur para se të niset deri tek ajo dëshira e të ngarkuarit, e kjo do të thotë nuk ka kuptim ngarkesa. Kjo është më e drejtë dhe me kornizë, sikurse ka thënë Esneviju.

KUSHTET E TË LIGJËSUARËS

Për  të qenë ngarkimi i vlefshëm për një vepër parashihen të plotësohen tri kushte. Parashihet edhe një kusht i katërt, për të cilin dijetarët nuk janë pajtuar.

 

Kushti i parë

– Është kusht që vepra të jetë e njohur për të ngarkuarin me njohuri të plotë, ashtu që ta parashehë qëllimin deri te ajo vepër dhe që të ketë mundësi ta kryejë në atë mënyrë, si kërkohet prej tij.²⁰⁵

Për këtë arsye: nuk ngarkohet njeriu për namaz deri sa të mësojë ruknet e namazit, shartet e namazit dhe mënyrën e faljes së namazit. Urdhëresa për namaz në Kur’an është në mënyrë globale. Zoti i Lartmadhëruar ka thënë: “Dhe faleni namazin”. Atëherë është e patjetërsueshme që, pas këtij ajeti, Pejgamberi s.a.v.s. ta sqarojë mënyrën e faljes. E këtë  Pejgamberi s.a.v.s. e ka bërë. Ai ka thënë: Faluni, siç më shihni duke u falur.²⁰⁶

Ngjashëm me namazin është edhe çështja e  zekatit, agjërimit dhe e haxhit. Çdo vepër, e cila është në mënyrë globale në ligjërimin e Allahut, nuk lejohet ngarkimi me të vetëm se pas sqarimit të asaj çështjeje, sqarimit të rukneve, kushteve, sasisë dhe kohës së tyre.

 

Kushti i dytë:

 Që të kuptohet kërkesa e Allahut për të vepruar,  ashtu që të konsiderohet dëgjueshmëri dhe kryerje e urdhrit të Allahut,²⁰⁷ sepse dëgjueshmëria është përputhshmëri me urdhrin. Ndërsa, kryerja e urdhrit: është që ai të realizohet në praktikë. Për këtë është e patjetërsueshme që të dihet kërkesa e Zotit të Lartmadhëruar, që të kuptohet (paramendohet) qëllimi i dëgjueshmërisë dhe i kryerjes së urdhrit. Kjo çështje është e qartë te ligjet e njerëzve, ku nuk janë të domosdoshme; vetëm atëherë kur merret vendimi, aprovohet, lajmërohet dhe shpërndahet për t’u njoftuar njerëzit në gazetë zyrtare.

Kur të flasim “për të ditur se i ngarkuari me çka është i ngarkuar”, kemi për qëllim që i ngarkuari të ketë mundësi të jetë i njoftuar, e jo të ketë dituri për veprim. E, kjo  mund të jetë e arritshme, kur i ngarkuari është në vend islam (Darul Islam). Atëherë kur njeriu arrin moshën e pjekurisë,  është i mençur dhe ka mundësi që vet t’i kuptojë ( t’i njohë) ligjet e sheriatit, ose duke pyetur të diturit; konsiderohet i ditur për të zbatuar ato ligje, andaj  arsyetimi se nuk ka njohuri, nuk pranohet. Për këtë arsye, fukahatë kanë thënë: Në vendin Islam (Darul Islam) nuk pranohet arsyetimi se nuk  ka pasur njohuri për atë ligj, të cilin e ka thyer.

Shkaku se mjafton që ai të ketë mundësi ta kuptojë ligjin është se: Po të kushtëzohej që realizimi i ngarkimit të jetë i vlefshëm vetëm atëherë kur i ngarkuari në të vërtetë e kupton ligjin, për atë që është ngarkuar, nuk do të kishte pasur ngarkim fare, sepse shumica e njerëzve do të shkonin në atë drejtim, duke u arsyetuar se nuk i dinë ligjet. E, kjo do të thotë paralizimi (paaftësimi) i ligjeve. Për këtë arsye, shohim se Ligjet njerëzore vendosin bazë për t’u njohur ligjet, që nga momenti kur ligji del në gazetë dhe shpërndahet, pasi të aprovohet dhe të shkohet nëpërmjet rrugëve ligjore.

 

Kushti i tretë

Që vepra të jetë e mundur të kryhet, ashtu që njeriu të ketë mundësi ta veprojë (kryejë), e ai nuk e vepron. Nga ky kusht rezultojnë çështjet si vijon:

1. Te shumica absolute e dijetarëve: Në çështje të pamundura (absurde) nuk është e vlefshme ngarkesa, pa marrë parasysh se a është e pamundur (e paarritshme)  ajo vepër në vetvete, apo e paarritshme prej tjetrit.²⁰⁸

 E para: Ajo çka mendja nuk mund ta imagjinojë se mund të ekzistojë, si f.v: bashkimi i dy të kundërtave a dy kontrasteve, apo shkuarja në dy vende në të njëjtën kohë. Shembull: Ndalesa dhe urdhërimi për një person për një vepër në të njëjtën kohë.

E dyta:Absurde nga tjetri është se çka mendja mund ta imagjinojë, por  është natyrisht e paarritshme dhe e paimagjinueshme. Absurditeti mund të jetë natyror (normal),  si f.v fluturimi i njeriut pa aeroplan, bartja e një kodre të madhe.etj.

Këto dy lloje të ngarkesave janë absurde: nuk lejohet me këso lloj ngarkesash, e për këtë është pajtuar Ixhmai, sepse Zoti i Lartmadhëruar ka paralajmëruar se nuk ndodh që të ngarkohet askush me atë që nuk ka mundësi ta kryejë.

Shumica absolute e dijetarëve, të cilët janë pajtuar në atë se nuk lejohet të ngarkuarit me atë çka nuk mund të kryhet, janë argumentuar me sa vijon:²⁰⁹

E para. Zoti i Lartmadhëruar thotë:”Allahu nuk ngarkon askënd, pos me atë çka ka mundësi”

“ Dhe nuk ngarkon Allahu askënd, përpos me atë që i ka dhënë mundësi”.

“O Zoti ynë, mos na ngarko me atë që nuk kemi mundësi”.

Është vërtetuar me hadithe autentike (sahihë) se Zoti i Lartmadhëruar, pas këtyre lutjeve, në Kur’an ka thënë : “Ashtu do të jetë”.²¹⁰ Këto ajete, por dhe ajetet tjera të ngjashme, tregojnë se nuk ka ngarkesë me të pamundurën, e jo se nuk lejohet. Mirëpo, mospajtimi është vetëm në atë se a lejohet apo jo?!. E, kjo do të thotë se nga ai mospajtim, në esencë, nuk rezulton asgjë.

E dyta: Po të kishte qenë i vlefshëm ngarkimi në të pamundurën, do  të kishte qenë e kërkuar e arritshme, por kjo  është e pavlefshme, sepse kjo shpie në thelb të ndodhive reale, ngaqë nëse ndodh, është e paimagjinueshme që të bashkohen e pamundura (absurdja) me të mundurën (me joabsurden).

Përpos kësaj, qëllimi i ngarkimit është kryerja e veprimit nga i ngarkuari. Nëse i ngarkuari nuk ka mundësi kurrsesi ta kryejë të pamundurën, atëherë ngarkimi do të ishte joserioz (mahi). E, Allahu është i pastër nga joserioziteti.

Kështu vijmë në përfundim se të ngarkuarit me atë që është e pamundur të kryhet, është e keqe dhe kjo është dituri e domosdoshme, e cila nuk ka nevojë për argumentim, pra që të vërtetohet, si kjo që thotë Shevkaniju.

Shumica dërmuese e Maturdive thonë se:Lejohet të ngarkuarit me të pamundurën ( si e pamundura në vetvete, ashtu edhe e pamundura nga tjetri). Këta kanë sjellë dy argumente.²¹²

E para: Po të mos vlente ngarkimi në të pamundurën, ai nuk do të  kishte ndodhur, por e vërteta është se ka ndodhur, sepse mëkatari është urdhëruar për besim, ndërsa ai është i penguar (s’ka mundësi) ta bëjë këtë veprim, sepse Allahu e ka ditur se ai nuk do të besojë. E, që të ndodhë e kundërta e asaj çka e di Allahu, është absurde, sepse atëherë do të thuhej se Allahu është i paditur, e kjo nuk qëndron, sepse në këtë rast do të ishte edhe padituria edhe domosdoshmëria dhe e ngjashme me të.

E dyta: Po të mos lejohej, nuk do të ndodhte të ketë ndodhur, sepse Zoti i Lartmadhëruar e ka ngarkuar Ebu Xhehlin për besim (iman) dhe për të besuar Pejgamberin, të dërguarin dhe çdo gjë çka i vjen atij. Me një fjalë,  çka i ka  ardhur Pejgamberit s.a.v.s. Ebu Xhehli nuk e ka besuar. E ka ngarkuar të besojë dhe të vërtetojë, ndërsa ai nuk ka besuar në asgjë çka e ka urdhërua Allahu i Lartmadhëruar²¹³. E, vërtetësia dhe besimi e patjetërsojnë jovërtetësinë. E,  kjo është e pamundur (absurde).

Vlera e ngarkimit me të pamundurën është sprovimi i të ngarkuarve: a i pranojnë gjërat që i kanë përpara, që të marrin shpërblim, ose nuk marrin, e meritojnë ndëshkim.²¹⁴

Sa i përket argumentit të parë, replikohet me atë se nuk është çështje debati ajo që po thoni, sepse çështja e mëkatarit nuk është çështje që ai nuk mund ta paramendojë (imagjinojë) imanin (besimin) në veten e tij, nga shkaku se, në përgjithësi, te të ngarkuarit është çështje faktike dhe çështje që mund të ndodhë.

Edhe po qe se është pengesë që tjetri, e që ai vet të mos dëshirojë të besojë, apo të mos besojë tjetri.

 Sa i përket argumentimit të dytë, replikohet me atë se Ebu Xhehli është ngarkuar të besojë në Pejgamberin dhe në atë që i ka zbritur atij, e kjo është e mundur në vetvete; kjo është e mundur që të paramendohet se mund të ndodhë te ai i cili e kupton dhe e njeh Allahun, sepse ata (si Ebu Xhehli etj) nuk e kanë besuar dhe nuk e kanë vërtetuar, sepse ata kanë qenë mëkatarë.

Ka edhe një lloj ngarkese absurde për tjetrin, për të cilën janë pajtuar të gjithë dijetarët, se lejohen ngarkesa të tilla dhe se mund të ndodhë një ngarkesë e tillë. Për këtë, pra, është aprovuar Ixhmai. Kjo gjë e pamundur, e cila është e ndërlidhur me diturinë e Allahut për atë çështje, si f.v: Besimi i pabesimtarit, për të cilin Allahu i Lartmadhëruar e di se ai nuk beson, sepse besimi i tij është i pamundur (absurd), sepse po të besonte, ne nuk do të kthenim diturinë e Allahut të Lartmadhëruar në padituri (injorancë).  Argument i kësaj është se Allahu i Lartmadhëruar ka urdhërua Ebu Lehebin për të besuar çdo gjë që i ka zbritur prej Allahut, e kjo do të thotë për të besuar dhe për ta vërtetuar atë. Mirëpo, Zoti i Lartmadhëruar e ka zbritur ajetin: Se ai (Ebu Lehebi) nuk do të besojë. Kështu që ndodhi se Ebu Lehebi është urdhëruar që të besojë Pejgamberin në atë që ai nuk do të besojë. Mirëpo, ka rezultuar vërtetimi për të se ai nuk do të besojë, kështu që ndodhi që ai të ngarkohet për atë të besuar dhe për atë se ai nuk do të besojë. E, këtu është bërë bashkimi i të kundërtave në të njëjtën kohë.

E vërteta është se dituria se nuk do të ndodhë, nuk tregon çështjen se nuk mund të ndodhë në vetvete. Ebu Lehebi është urdhëruar me atë që ai ka pasur mundësi ta kryejë, dhe ajo ndodhi ne vetvete, ka mund të ndodhë, edhe pse për tjetrin është e pamundur të ndodhë (sipas diturisë së tjerëve); kjo nuk do të thotë se është e padrejtë që të ngarkohet, saqë disa dijetarë kanë thënë:” Ajo çka është e ndërlidhur me diturinë e Allahut, se nuk do të jetë, nuk ndodh, nuk llogaritet prej çështjeve absurde ( të cilat mund të ndodhin), sepse kjo do të thotë  heqje e çështjeve të mundura; sepse çdo gjë është e mundur për Allahun, ose që Allahu e di se do të ndodhë, e kjo është vaxhib ( e domosdoshme të ndodhë); ose Allahu e di se nuk do të ndodhë, e ajo patjetër nuk do të ndodhë.

Dituria e Allahut se do të ndodhë, ose nuk do të ndodhë, nuk e ndryshon esencën e asaj se të ngarkuarit mund t’i ndodhë, por mund që edhe mos t’i ndodhë. Dituria për të vërtetën është atribut vetëm i të zbuluarit të çështjes, ndërsa nuk ka ndikim ndodhjen apo mosndodhjen e veprimit, dhe ajo mund ta tërheqë aftësinë e vendosmërisë për të vepruar prej krijesave zgjedhëse.²¹⁴

Ekziston edhe medhhebi (mendimi) i tretë, sa i përket të ngarkuarit për të pamundurën. Është medhhebi, i cili bën sqarimin e dy të pamundurave. Këtë mendim e ka zgjedhur Amediju: Është e pamundura në vetvete, për çka nuk mund të ngarkohet me të, si f.v : të bashkuarit e dy të kundërtave. Ndërsa e pamundura për tjetrin lejohet të ngarkuarit me të.

Në këtë mendim anon edhe Imam Gazaliju.

Përfundojmë se: Të ngarkuarit me të pamundurën në vetvete apo nga tjetri, por jo në formën, e cila ka të bëjë me diturinë e Allahut me sheriat, nuk ndodh. Mirëpo, mospajtimi është me atë se a lejohet ngarkesa me të apo jo. Kjo është vetëm çështje teorike. Amediu thotë:” Janë pajtuar të gjithë dijetarët se lejohet ngarkesa me atë që e di Allahu, e që është e paimagjinueshme logjikisht dhe që ndodh në aspekt të sheriatit, si ngarkesa për të besuar ai, për të cilin Allahu e di se nuk do të besojë, si f.v: Ngarkesa e Ehbu Xhehlit për të besuar”. Me përjashtim të disa “Thenevijëve” (Ata që besojnë në dy zotëra).

2. Ligjërisht nuk është çështje e vlefshme që njeriu të ngarkohet për të kryer detyrën e tjetrit, ose të mos veprojë një detyrë për tjetrin, sepse ai nuk mund të ngarkohet për diç që nuk ka mundësi. Nuk ngarkohet njeriu që të falë namazin  për vëllain e vet, ose të japë zekat për babain e vet, ose te mos vjedhë për vëllain e vet. Bazë e kësaj është se askush nuk pyetet për veprën e tjetrit. Çdo njeri është peng i veprës së vet. Për çdo gjë që nuk mund të ngarkohet njeriu, është angazhimi për punë të mira dhe largimi nga veprat e këqija. Kjo është ajo se njeriu vepron për veten e tij, atë që ka mundësi.²¹⁵

Siç kemi sqaruar më parë²¹⁶ , nuk lejohet që njeriu t’i kryejë veprat fizike të tjetrit, duke u argumentuar në thënien e Ibni Abasit:” Askush të mos falet në vend të tjetrit dhe askush mos të agjëroj për tjetrin”. Aishja r.a. ka thënë:” Mos agjëroni për të vdekurit tuaj, por ushqeni për ta”.

Sa i përket haxhit: Lejohet zëvendësimi për haxh, në bazë të kushteve të caktuara te shumica absolute e dijetarëve. Ndërsa,

Te Imam Maliku: Zëvendësimi për haxh nuk lejohet absolutisht.

Esharijtë mendojnë se zëvendësimi në veprat fizike lejohet, ndërsa muëtezilët nuk e pranojnë këtë mendim.²¹⁷ Mirëpo, kjo veç ka ndodhur në sheriat, pasi që ekziston argumenti, se është transmetuar nga Pejgamberi s.a.v.s. se e ka parë një person te veshur me ihram për Shebremen. Pejgamberi s.a.v.s. e ka pyetur: A e ke kryer haxhin për vete. Ai i përgjigjet: Jo. Pejgamberi s.a.v.s. i thotë: Kryeje haxhin për vete, e pastaj për Shebremen.²¹⁸

Disa dijetarë të drejtimit Shafiij, Evzaiju dhe Ibni Hanbeli, e kanë lejuar që të agjërojë kujdestari i të vdekurit për  të vdekurin.

3. Ligjërisht nuk është  e vlefshme ngarkesa me çështje intuite, prej të cilave njeriu nuk përfiton asgjë dhe që nuk ka të drejtë zgjedhje, si f.v të skuqurit për turpërim, apetit të ushqimit, të pijes e të ngjashme. Në këto çështje nuk lejohet të ngarkohet njeriu, sepse këto nuk janë në kompetencën e njeriut dhe të drejtën e zgjedhjes së tij, ngase këto janë çështje jashtë mundësisë së tij. I kësaj natyre është animi i zemrës në njërën prej grave, nëse është i martuar me më shumë se një grua. Pejgamberi s.a.v.s. ka thënë: “ O Zoti im, kjo është pjesa që posedoj, mos më ngarko për atë qe e posedon e unë nuk e posedoj”.²¹⁹

Nëse paraqiten disa tekste sheriative, të cilat nga jashtë tregojnë ngarkesën për çështje të tilla, ato janë vetëm aktivitet sipërfaqësor, ndërsa ngarkesa vjen para asaj çështje, apo pas asaj çështje. Shembull:

Thënia e Zotit të Lartmadhëruar : “Me qëllim që të mos dëshpëroheni për atë që u ka kaluar dhe mos të krenoheni për atë që iu është dhënë”. “Allahu nuk do asnjë kryelartë krekosës”. Ngarkesa për t’u pikëlluar dhe për t’u mos u gëzuar është në pamundësi të të ngarkuarit. Qëllimi është që të pengohen njerëzit që mos të hidhërohen, në rastet e pikëllimit, dhe që të mos krekosen, të mos kryelartësohen në rastet e gëzimit dhe që të jetojnë modest.

Ngjashëm në këtë është thënia e Muhamedit a.s: Nuk do të besojë askush prej juve, deri sa të mos jem më i dashur se babai i tij, më i dashur se djali i tij dhe më i dashur se të gjithë njerëzit.²²⁰ Nuk ka për qëllim “me dashuri” vërtetësinë e “dashurisë”, por qëllimi është dëgjimi dhe respektimi.

Ngjashëm me këtë është thënia e Zotit të Lartmadhëruar: “Dhe mos vdisni ndryshe, përpos si musliman”. Kërkesa e jashtme është mosvdekja, kur është joislami, e kjo nuk është e mundur te ato, meqë qëllimi është nxitja për islamin dhe përqafimi i islamit para vdekjes.

Kështu është edhe rasti i Pejgamberit s.a.v.s. kur një njeri i ka kërkuar këshillë prej tij, e ai i ka thënë:”Mos u zemëro”.²²⁰ Ndalesa nuk është në vetë zemërimin, sepse normale dha natyrore është që njeriu të mos e ketë në kompetencë zemërimin, por qëllimi i hadithit është largimi prej gjërave që shpiejnë në hidhërim, ose angazhimi për të përballuar njeriu rastet e hidhërimit dhe pengimin për hakmarrje, si dhe insistimin për vlerat e faljes së gabimit.